Στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, μόλις 44 ημέρες μετά την πτώση της δικτατορίας, ένα νέο κόμμα έκανε την εμφάνισή του σε μια Ελλάδα που αναζητούσε ακόμη τον δημοκρατικό και πολιτικό της βηματισμό. Ήταν το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα, το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου, το οποίο έμελλε να κυριαρχήσει για δεκαετίες και να αλλάξει ριζικά τον χάρτη της Μεταπολίτευσης.
Η επιλογή της ημερομηνίας μόνο τυχαία δεν ήταν. Παρέπεμπε στην Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, όταν ο λαός και η στρατιωτική φρουρά της Αθήνας υποχρέωσαν τον βασιλιά Όθωνα να αποδεχθεί το αίτημα για παραχώρηση Συντάγματος.
Πίσω από την επίσημη παρουσίαση του νέου κόμματος, ωστόσο, είχαν προηγηθεί εβδομάδες αβεβαιότητας, παρασκηνιακών διαβουλεύσεων και πολιτικών συγκρούσεων για τον δρόμο που έπρεπε να ακολουθήσει ο Ανδρέας Παπανδρέου.
Η επιφυλακτική στάση μετά την πτώση της χούντας
Όταν κατέρρευσε η δικτατορία, τον Ιούλιο του 1974, ο Ανδρέας Παπανδρέου βρισκόταν στον Καναδά. Δεν επέστρεψε αμέσως στην Ελλάδα, καθώς αντιμετώπιζε με δυσπιστία τις πρώτες εξελίξεις της Μεταπολίτευσης.
Η τουρκική εισβολή στην Κύπρο, η πολιτική αβεβαιότητα και οι φόβοι για την προσωπική του ασφάλεια ενίσχυαν τον προβληματισμό του. Ο ίδιος είχε χαρακτηρίσει την πολιτική μετάβαση «αλλαγή φρουράς του ΝΑΤΟ στην Ελλάδα», αμφισβητώντας αρχικά κατά πόσο είχε αποκατασταθεί πραγματικά η Δημοκρατία.
Στα τέλη Ιουλίου διέψευδε ακόμη τα σενάρια περί ίδρυσης κόμματος και εξέφραζε φόβους ότι ενδεχόμενες εκλογές θα μπορούσαν να είναι ελεγχόμενες. Ιστορικά στελέχη της Ένωσης Κέντρου, ανάμεσά τους ο Γιάννης Αλευράς, προσπάθησαν να τον πείσουν ότι η επιστροφή του ήταν πολιτικά αναγκαία.
Από το ΠΑΚ στο νέο σοσιαλιστικό κίνημα
Καθοριστικός σταθμός υπήρξε η συνεδρίαση του Εθνικού Συμβουλίου του Πανελληνίου Απελευθερωτικού Κινήματος στις 6 Αυγούστου 1974, στο Βίντερτουρ της Ελβετίας.
Περίπου 80 στελέχη αποφάσισαν τη διάλυση του ΠΑΚ, της αντιδικτατορικής οργάνωσης που είχε ιδρύσει ο Ανδρέας Παπανδρέου κατά τη διάρκεια της εξορίας του. Στη θέση του θα δημιουργούνταν ένα σοσιαλιστικό κόμμα, βασισμένο στις αρχές της εθνικής ανεξαρτησίας, της λαϊκής κυριαρχίας και του κοινωνικού μετασχηματισμού.
Παράλληλα, συγκροτήθηκε επιτροπή με αποστολή να συντάξει το κείμενο αρχών του νέου φορέα. Η απόφαση σηματοδοτούσε τη ρήξη με τους προδικτατορικούς κομματικούς μηχανισμούς και την επιλογή μιας νέας πολιτικής αφετηρίας.
Η επιστροφή του Ανδρέα Παπανδρέου
Ο Ανδρέας Παπανδρέου επέστρεψε στην Ελλάδα στις 16 Αυγούστου, μαζί με τη Μαργαρίτα Παπανδρέου, τον γιο τους Γιώργο, τον Κίμωνα Κουλούρη, την Αγγέλα Κοκκόλα και τον Μιχάλη Ζιάγκα.
Στην υποδοχή του κυριάρχησε το σύνθημα «ΝΑΤΟ, CIA, προδοσία», άμεσα συνδεδεμένο με την κυπριακή τραγωδία. Ήταν ταυτόχρονα μια πρώτη ένδειξη του αντιδεξιού και αντιιμπεριαλιστικού χαρακτήρα που θα αποκτούσε ο λόγος του νέου κόμματος.
Πρόσωπα με ρίζες στην Ένωση Κέντρου, όπως ο Αντώνης Λιβάνης, ο Γιάννης Αλευράς και ο Γιάννης Χαραλαμπόπουλος, πρότειναν στον Ανδρέα Παπανδρέου να αναλάβει την ηγεσία του παλαιού κόμματος και να το ανανεώσει.
Εκείνος, όμως, είχε επιλέξει διαφορετικό δρόμο. Δεν επιθυμούσε απλώς μια νέα εκδοχή της Ένωσης Κέντρου, αλλά έναν πολιτικό φορέα με σοσιαλιστική αναφορά, οργανωτική αυτονομία και σαφή ρήξη με το προδικτατορικό κομματικό σύστημα.
Η διαφωνία για το όνομα
Οι συζητήσεις για την ονομασία του κόμματος υπήρξαν έντονες. Η αρχική πρόταση του Ανδρέα Παπανδρέου ήταν «Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα για την Αναγέννηση της Ελλάδας».
Ο όρος «Αναγέννηση», όμως, συνάντησε αντιδράσεις. Ορισμένοι τον θεωρούσαν παρωχημένο, ενώ άλλοι επισήμαιναν ότι είχε χρησιμοποιηθεί και από τη δικτατορία. Έτσι, εγκαταλείφθηκε και επικράτησε η συντομότερη ονομασία «Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα».
Δεν έγινε δεκτή ούτε η πρόταση του Αντώνη Λιβάνη να αντικατασταθεί η λέξη «Σοσιαλιστικό» από το «Δημοκρατικό». Το νέο κόμμα έπρεπε, σύμφωνα με την ηγετική του ομάδα, να δηλώνει από τον τίτλο του την ιδεολογική του ταυτότητα.
Ως έμβλημα επιλέχθηκε ο πράσινος ανατέλλων ήλιος, ένα σύμβολο που συνδέθηκε όσο λίγα με τη νεότερη πολιτική ιστορία της χώρας.
Η ιδρυτική διακήρυξη
Η επίσημη παρουσίαση πραγματοποιήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, στο ξενοδοχείο «Κινγκ Πάλας» της Αθήνας, ενώπιον περίπου 150 ανθρώπων που αποτέλεσαν τον πρώτο ιδρυτικό πυρήνα.
Την εκδήλωση άνοιξε ο υπεύθυνος του Γραφείου Τύπου Κώστας Νικολάου, υπογραμμίζοντας ότι το νέο κίνημα φιλοδοξούσε να αποτελέσει συλλογικό εγχείρημα και όχι προσωποπαγές κόμμα.
Στη συνέχεια, ο Ανδρέας Παπανδρέου παρουσίασε ολόκληρη τη Διακήρυξη Αρχών, η οποία μοιράστηκε στους δημοσιογράφους τυπωμένη σε ένα μικρό πράσινο βιβλίο.
Στην καρδιά της βρισκόταν το τετράπτυχο:
«Εθνική Ανεξαρτησία – Λαϊκή Κυριαρχία – Κοινωνική Απελευθέρωση – Δημοκρατική Διαδικασία».
Το νέο κόμμα ζητούσε την ενεργό συμμετοχή των πολιτών, τον περιορισμό της ξένης επιρροής και την απελευθέρωση της πολιτικής ζωής από τον έλεγχο της οικονομικής ολιγαρχίας. Για τα δεδομένα της εποχής, δεν επρόκειτο για μια απλή εκλογική πλατφόρμα, αλλά για διακήρυξη ριζικής αλλαγής.
Από το 13,58% στην εξουσία
Στις πρώτες μεταπολιτευτικές εκλογές, τον Νοέμβριο του 1974, το ΠΑΣΟΚ κατέλαβε την τρίτη θέση με ποσοστό 13,58%. Η επίδοση δεν προμήνυε ακόμη την έκταση της επιρροής που θα αποκτούσε τα επόμενα χρόνια.
Το κόμμα αναπτύχθηκε γρήγορα, αντλώντας δύναμη από εργαζομένους, αγρότες, μικρομεσαίους, νέους και πολίτες που δεν εκπροσωπούνταν από τους παλαιούς πολιτικούς σχηματισμούς. Το 1977 αναδείχθηκε αξιωματική αντιπολίτευση και στις 18 Οκτωβρίου 1981 κατέκτησε την εξουσία με το σύνθημα της «Αλλαγής».
Η 3η του Σεπτέμβρη δεν υπήρξε, επομένως, μόνο η ημερομηνία ίδρυσης ενός κόμματος. Αποτέλεσε την απαρχή ενός πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου που σφράγισε τη Μεταπολίτευση, διαμόρφωσε νέες κοινωνικές συμμαχίες και επηρέασε καθοριστικά τη σύγχρονη Ελλάδα.
