Στην Ελλάδα, σύμφωνα με την ορθόδοξη εκκλησία, το Μεγάλο Σάββατο συνδέεται άμεσα με την πασχαλινή λειτουργία που διαδραματίζεται στους ναούς κατά μήκος της χώρας αργά το βράδυ.
Η λειτουργία της Ανάστασης ξεκινά με τον Όρθρο στις 11 μ.μ. και τα μεσάνυχτα, εθιμοτυπικά, τα φώτα σβήνουν, ο ιερέας της εκάστοτε εκκλησίας κρατά ένα λευκό κερί με το άγιο φως το οποίο δίνει στους παρευρισκόμενους και αναφωνεί το χαρακτηριστικό «Χριστός Ανέστη».
Οι πιστοί ασπάζονται μεταξύ τους μεταφέροντας ευχές υγείας και αγάπης, με τα πυροτεχνήματα να φωτίζουν τον ουρανό και τις καμπάνες να κτυπούν χαρμόσυνα. Μετά το πέρας της Ανάστασης, η πλειονότητα των παρευρισκόμενων πάει στο σπίτι του, όπου το έθιμο επιτάσσει τον σχηματισμό ενός σταυρού με το κερί που φέρει το άγιο φως από τον πιστό στην εξώπορτα του σπιτιού. Μετέπειτα, συγγενείς και φίλοι συναθροίζονται και απολαμβάνουν την παραδοσιακή μαγειρίτσα.
Το Μεγάλο Σάββατο συνδέεται κατά βάση με τα παραπάνω έθιμα και παραδόσεις, ωστόσο, αρκετά μέρη της Ελλάδος, τιμούν την ημέρα με ξεχωριστά έθιμα – πολλά εκ των οποίων συναντάμε σε τηλεοπτικά αφιερώματα.
Η ορθόδοξη εκκλησία θεωρεί τον τάφο του Χριστού ως ένα σημαντικό σύμβολο, καθώς θεωρείται ζωογόνος, πηγή δύναμης, νίκης και απελευθέρωσης. Τα κεριά που ανάβουν τα μεσάνυχτα συμβολίζουν τη «νίκη» του Χριστού επί του θανάτου, εκφράζοντας παράλληλα την πίστη της ορθόδοξης εκκλησίας στην ανάσταση του Χριστού.
Η ημέρα της αναστάσεως τιμάται κατά κύριο λόγο με τη συμμετοχή στη σχετική λειτουργία το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου, τη μεταφορά του αγίου φωτός και τη ρίψη βεγγαλικών, όμως, ορισμένα μέρη της Ελλάδας τιμούν την περίσταση με διάφορα, ξεχωριστά έθιμα.
Βροντάδες Χίου
Η «καρδιά» του Μεγάλου Σαββάτου στο νησί της Χίου «χτυπά» στους Βροντάδες. Μιλάμε για τον περίφημο «πόλεμο» μεταξύ δύο ενοριών των Βροντάδων, του Αγίου Μάρκου και της Παναγίας της Ερειθιανής. Το έθιμο χρονολογείται από την περίοδο της Τουρκοκρατίας, χωρίς όμως να καθορίζεται κάποιο σαφές χρονικό πλαίσιο έναρξής του. Μάλιστα, μέχρι το 1950, γνωρίζουμε ελάχιστα για το έθιμο στο σύνολό του.
Σύμφωνα με μαρτυρίες, παλαιότερα, τα παιδιά (τα Βρονταδουσάκια) των δύο ενοριών, έπαιζαν πετροπόλεμο με σφεντόνες. Πιθανώς η αιτία του πετροπόλεμου να ήταν το γεγονός ότι ο οικισμός του Αγίου Μάρκου ήταν νεότερος από αυτόν της Παναγίας της Ερειθιανής, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί αυτή η «έριδα».
Μεταγενέστερα, οι σφεντόνες αντικαταστάθηκαν από τα κανονάκια. Στην αρχή, έριχναν κανονιές για να τιμήσουν την ανάσταση. Τα κανονάκια τα έφερναν οι Βρονταδούσοι ναυτικοί από τα πλοία τους, όταν αυτά αγκυροβολούσαν. Έστηναν τα κανόνια στις αυλές των εκκλησιών κι άρχιζαν να ρίχνουν κανονιές η μια εκκλησία στην άλλη.
Τα κανόνια αυτά, που αναφέρονται ως τρυμπούνια, τα γέμιζαν με πυρίτιδα και ξεκινούσαν να κτυπούν την ώρα της ανάστασης. Με τον κρότο που δημιουργούσαν, είχα ως στόχο να σπάσουν τα τζάμια του «αντίπαλου» ναού. Εκτός από τα κανονάκια, έχουν καταγραφεί και τα «σουρντάδα», δηλαδή δίκανα και κοντόκανα εμπροσθογεμή όπλα.
Το έθιμο, σε αυτή τη μορφή, συνεχίστηκε για μερικές δεκαετίες, ώσπου το 1889, θεωρήθηκε ως επικίνδυνο και απαγορεύτηκε. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι – για αδιευκρίνιστους λόγους – είχε καταστεί το έθιμο ανεξέλεγκτο, με αναφορές να κάνουν λόγο για καταστροφές στις αυλές των εκκλησιών. Τότε, όμως, εμφανίστηκαν οι πρώτες ρουκέτες.
Το εργοστάσιο που φέρεται ότι τις κατασκεύαζε ήταν αυτό του πυροτεχνουργού Κορακάκη, που είχε τη συνταγή από την Ιταλία. Οι ενορίτες του Αγίου Μάρκου φέρεται ότι τον ανακάλυψαν πρώτοι, αφήνοντας να διαρρεύσει το μυστικό τους και στους ενορίτες της Παναγίας της Ερειθιανής. Λίγα χρόνια αργότερα, οι ρουκέτες κατασκευάζονταν από τους ενορίτες του χωριού.
Από τις αρχές του 20ου αιώνα και μέχρι το 1950, οι ρουκέτες ρίπτονταν στις σκεπές των εκκλησιών. Και τότε, όμως, ξεκίνησαν να προκαλούνται ζημιές, με αποτέλεσμα οι ρουκετατζήδες να ρίχνουν τα πυρά τους στα γύρω χωράφια. Κατά τη γερμανική κατοχή έτεινε να σβήσει το έθιμο, ενώ διεκόπη στα πρώτα χρόνια της χούντας. Από το 1970 και μέχρι σήμερα τηρείται το έθιμο ανελλιπώς.
Κέρκυρα
Η περίοδος του Πάσχα και ειδικότερα το Μεγάλο Σάββατο, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ταυτίζονται με την Κέρκυρα. Κατά τις πρώτες πρωινές ώρες του Μεγάλου Σαββάτου, ξεκινά το έθιμο του τεχνητού σεισμού στον Ναό της Παναγίας των Ξένων. Στη συνέχεια, ακολουθεί η περιφορά του Επιταφίου της εκκλησίας του Αγίου Σπυρίδωνα.
Μετά από λίγο ξεκινά ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα του Μεγάλου Σαββάτου στο νησί των Φαιάκων. Κάτοικοι της πόλεις και χιλιάδες επισκέπτες συγκεντρώνονται στην πλατεία και στο Λιστόν, αναμένοντας την Πρώτη Ανάσταση.
Λίγο μετά τις 11 π.μ. οι καμπάνες των ναών κτυπούν χαρμόσυνα και τεράστια κανάτια με κόκκινες κορδέλες ξεπροβάλουν από τα μπαλκόνια. Οι περίφημοι μπότηδες ξεκινούν να εκτοξεύονται με δύναμη από τα στολισμένα μπαλκόνια, προκαλώντας εκκωφαντικό κρότο αλλά και μοναδικές εικόνες στο πλήθος που ζει το μοναδικό έθιμο. Με το τέλος των μπότηδων, οι φιλαρμονικές ξεκινούν τις χαρμόσυνες ωδές, με το αλέγκρο μαρς «Μη φοβάστε Γραικοί» να κυριαρχεί.
Εκτός του εθίμου των μπότηδων, στην Πίνια –το παλιό εμπορικό κέντρο της πόλης– αναβιώνει το παραδοσιακό Κορφιάτικο έθιμο της «Μαστέλας». Σύμφωνα με το έθιμο, οι πινιαδόροι τοποθετούν στη μέση του δρόμου ένα μισοβάρελο γεμάτο με νερό (μαστέλα) στολισμένο με μυρτιές και κορδέλες, καλώντας τους περαστικούς να ρίξουν μέσα νομίσματα για «το καλό». Όταν οι καμπάνες της Πρώτης Ανάστασης ξεκινήσουν να χτυπούν, ένας τολμηρός πρέπει να βουτήξει στο βαρέλι και να βγάλει τα νομίσματα.
Πρέβεζα
Η Πρώτη Ανάσταση στην Πρέβεζα θεωρείται ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και ζωντανά έθιμα της πόλης, βαθιά ριζωμένο στη συλλογική μνήμη και την πολιτιστική της ταυτότητα. Τα έθιμα του Πάσχα στην πόλη της Ηπείρου έχουν άμεση σύνδεση με τη θρησκευτική παράδοση και τις κοινωνικές δομές της παλιάς πόλης, προσελκύοντας εκατοντάδες επισκέπτες ετησίως.
Στο έθιμο της ανάστασης, λίγο μετά το πέρας της πρωινής λειτουργίας του Μεγάλου Σαββάτου και με το χαρμόσυνο σήμαντρο του Ιερού Ναού Αγίου Χαραλάμπους, εκατοντάδες πήλινα μπότια σπάνε στο πλακόστρωτο της παλιάς πόλης και σε κάθε γωνιά της Πρέβεζας. Το εν λόγω έθιμο συμβολίζει τον «σεισμό» της Ανάστασης του Χριστού.
Οι παρευρισκόμενοι συγκεντρώνονται από νωρίς στα στενά γύρω από τον Ι.Ν. Αγίου Χαραλάμπους για να παρακολουθήσουν τα μπότια να πέφτουν από ψηλά, αλλά και να συμμετάσχουν ενεργά ρίχνοντας τα δικά τους. Παράλληλα, ο Δήμος Πρεβέζης προσφέρει σε όλους τοπικά νηστίσιμα εδέσματα, ενώ μετά το τέλος του εθίμου, η Δημοτική Φιλαρμονική Πρέβεζας χαρίζει αναστάσιμες μελωδίες στους επισκέπτες.
Οι ρίζες του εθίμου ανάγονται στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, με τη λαϊκή παράδοση να αναφέρει ότι οι χριστιανοί προκαλούσαν θόρυβο για να απομακρύνουν τους Τούρκους από τις γειτονιές τους. Το έθιμο έμεινε ζωντανό στο πέρασμα των αιώνων χάρη στους κατοίκους και τους ιδιοκτήτες καταστημάτων στο γραφικό Σαϊτάν Παζάρ.
Σήμερα, το έθιμο ενισχύει τους δεσμούς ανάμεσα στην τοπική αγορά, τους κατοίκους της Πρέβεζας και τους επισκέπτες, καθιστώντας την πόλη σημείο αναφοράς για τον θρησκευτικό τουρισμό.
Λεωνίδιο
Στο Λεωνίδιο, η ανάσταση αποκτά χρώμα και φως. Κάθε χρόνο, χιλιάδες χειροποίητα αερόστατα, με διαφορετικούς χρωματισμούς και σύμβολα, κατακλύζουν την αρκαδική κωμόπολη της Πελοποννήσου, προς τιμήν της ημέρας. Τα χειροποίητα αερόστατα γεμίζουν τον ουρανό πάνω από τον Κόκκινο Βράχο, σε μια εικόνα που διαρκεί λίγα λεπτά αλλά μένει αξέχαστη στους παρευρισκόμενους.
Λαμία
Στην πόλη της Λαμίας, σύμφωνα με γραπτή μαρτυρία, οι εκδηλώσεις της αναστάσεως δεν διαφέρουν από τις κλασικές εκδηλώσεις τις ημέρας, συμπεριλαμβανομένης της λειτουργίας της αναστάσεως και της κατανάλωσης μαγειρίτσας.
Παράλληλα, όμωε, αναφέρεται ένα έθιμο που υφίσταται τα τελευταία χρόνια, με την παράδοση των δώρων από τους αναδόχους (νονοί) στα παιδιά που έχουν βαφτίσει, μαζί με το κλασικό πλέον πασχαλινό τσουρέκι και αυγό. Βέβαια, για το αυγό, αναφέρεται ότι εκτός του σοκολατένιου, μπορεί να προσφερθεί ένα πασχαλινό αυγό τυλιγμένο με κόκκινο ύφασμα, το οποίο περιείχε καραμέλες και άλλα γλυκίσματα για τα παιδιά.
Ως προς τη λαμπάδα, αναφέρεται ότι είναι λευκού χρώματος και στολισμένες με λευκά άνθη, την οποία κρατούσαν οι αρραβωνιασμένοι ή οι προσφάτως παντρεμένοι.
