Το νέο νομοσχέδιο επιχειρεί να βάλει φρένο στις στρατηγικές αγωγές κατά δημοσιογράφων, όμως το πραγματικό στοίχημα είναι αν η Ελλάδα θα προστατεύσει επιτέλους τον δημόσιο λόγο στην πράξη
Υπάρχει ένας τρόπος να κυνηγήσεις έναν δημοσιογράφο χωρίς να του απαγορεύσεις ευθέως να γράφει. Δεν χρειάζεται λογοκρισία με σφραγίδες, ούτε απειλές σε σκοτεινούς διαδρόμους. Αρκεί μια αγωγή. Κατά προτίμηση βαριά, πανάκριβη, εξαντλητική. Όχι απαραίτητα για να κερδηθεί στο δικαστήριο, αλλά για να γίνει το μήνυμα απολύτως σαφές: «Μη σκαλίζεις πολλά, γιατί θα πληρώσεις».
Αυτό είναι το πραγματικό πρόσωπο των SLAPPs, των στρατηγικών αγωγών κατά της συμμετοχής του κοινού. Πρόκειται για δικαστικές κινήσεις που χρησιμοποιούνται όχι ως εργαλείο απονομής δικαιοσύνης, αλλά ως μηχανισμός πίεσης, οικονομικής εξουθένωσης και ψυχολογικού εκφοβισμού. Στόχος τους είναι δημοσιογράφοι, ερευνητές, ακτιβιστές, οργανώσεις και πολίτες που τολμούν να αγγίξουν ζητήματα δημοσίου ενδιαφέροντος.
Και κάπου εδώ τελειώνουν οι ευγένειες. Γιατί όταν ένας ισχυρός στρέφεται κατά ενός δημοσιογράφου ζητώντας υπέρογκες αποζημιώσεις, πολλές φορές δεν υπερασπίζεται απλώς την τιμή του. Επιχειρεί να αγοράσει σιωπή. Ή, ακόμη χειρότερα, να τη νοικιάσει μέσω του φόβου.
Η αγωγή ως τιμωρία
Το πρόβλημα με τις SLAPPs δεν είναι μόνο το τελικό αποτέλεσμα της δίκης. Είναι η ίδια η διαδικασία. Τα δικαστικά έξοδα, οι δικηγόροι, ο χρόνος, η αγωνία, η απειλή οικονομικής καταστροφής. Για μια μικρή δημοσιογραφική ομάδα, μια τέτοια αγωγή μπορεί να σημαίνει πάγωμα ερευνών, μετατόπιση πόρων και εξάντληση ανθρώπων που θα έπρεπε να ασχολούνται με το ρεπορτάζ και όχι με την επιβίωσή τους.
Εδώ βρίσκεται το πιο ύπουλο στοιχείο της υπόθεσης. Η φίμωση δεν έρχεται πάντα με απαγορεύσεις. Έρχεται με χαρτόσημα, προθεσμίες, εξώδικα και αγωγές εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ. Είναι η λογοκρισία με κοστούμι και νομική ορολογία.
Το αποτέλεσμα είναι το γνωστό “chilling effect”: ο δημοσιογράφος σκέφτεται δύο και τρεις φορές πριν δημοσιεύσει. Ο ακτιβιστής σωπαίνει. Η οργάνωση αποσύρει μια έκθεση. Ο πολίτης φοβάται να μιλήσει. Και στο τέλος δεν χάνει μόνο ο εναγόμενος. Χάνει η κοινωνία, γιατί στερείται πληροφορίες που έχει δικαίωμα να γνωρίζει.
Το νομοσχέδιο και το πρώτο σοβαρό φίλτρο
Το νομοσχέδιο που τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση επιχειρεί να βάλει ένα πρώτο θεσμικό ανάχωμα απέναντι σε αυτή την πρακτική. Η βασική του καινοτομία είναι η δυνατότητα πρώιμης απόρριψης προδήλως αβάσιμων ή απαράδεκτων αγωγών. Με απλά λόγια, ο εναγόμενος θα μπορεί από την αρχή της διαδικασίας να ζητήσει να απορριφθεί μια αγωγή που εμφανίζει καταχρηστικά χαρακτηριστικά.
Αυτό είναι κρίσιμο. Διότι το δηλητήριο των SLAPPs δεν βρίσκεται μόνο στην πιθανή καταδίκη, αλλά στην ταλαιπωρία μέχρι να φτάσει κανείς εκεί. Αν μια υπόθεση μπορεί να κοπεί νωρίς, πριν γίνει βρόχος στον λαιμό του δημοσιογράφου, τότε το σύστημα αρχίζει επιτέλους να αναγνωρίζει το πραγματικό πρόβλημα.
Σημαντική είναι και η αντιστροφή του βάρους απόδειξης σε αυτό το στάδιο. Ο ενάγων θα πρέπει να αποδείξει ότι η αγωγή του είναι παραδεκτή και βάσιμη. Πρόκειται για αλλαγή που χτυπά τον πυρήνα της κατάχρησης: δεν μπορεί κάποιος να σέρνει έναν άνθρωπο στα δικαστήρια απλώς επειδή έχει περισσότερα χρήματα, περισσότερη εξουσία ή μεγαλύτερη νομική ομάδα.
Η Ελλάδα άργησε — και αυτό δεν ξεχνιέται
Ας μην πανηγυρίζουμε, όμως, σαν να ανακαλύψαμε τώρα τον τροχό. Η Ευρώπη ξύπνησε αργά απέναντι στις SLAPPs. Η Ελλάδα ακόμη πιο αργά σε επίπεδο κουλτούρας προστασίας της ελευθερίας της έκφρασης.
Η χώρα έχει βεβαρημένο ιστορικό σε υποθέσεις όπου ο δημόσιος λόγος, η κριτική και η δημοσιογραφική έρευνα αντιμετωπίστηκαν περισσότερο ως ενόχληση παρά ως δημοκρατική λειτουργία. Η νομολογία δεν στάθηκε πάντα στο ύψος των ευρωπαϊκών προτύπων, ιδίως όταν απέναντι στην ελευθερία της έκφρασης προβαλλόταν η προστασία της τιμής και της υπόληψης δημοσίων προσώπων.
Το θέμα, λοιπόν, δεν είναι μόνο να ψηφιστεί ένας νόμος. Το θέμα είναι να εφαρμοστεί με θάρρος. Να καταλάβουν τα δικαστήρια ότι άλλο η συκοφαντία και άλλο η σκληρή κριτική. Άλλο η προσβολή και άλλο το αποκαλυπτικό ρεπορτάζ. Άλλο η προσωπική επίθεση και άλλο ο έλεγχος της εξουσίας.
Γιατί δημόσιο πρόσωπο χωρίς αντοχή στον έλεγχο είναι σαν καράβι χωρίς τιμόνι: μπορεί να φαίνεται εντυπωσιακό, αλλά στην πρώτη φουρτούνα γίνεται επικίνδυνο.
Η εξουσία οφείλει να ανέχεται την κριτική
Η βασική αρχή είναι απλή και παλιά όσο η δημοκρατία: όποιος ασκεί εξουσία ελέγχεται περισσότερο, όχι λιγότερο. Οι κυβερνήσεις, οι δημόσιοι αξιωματούχοι, οι κρατικοί φορείς, οι οικονομικά ισχυροί και όσοι επηρεάζουν τη δημόσια ζωή δεν μπορούν να απαιτούν προστασία γυάλινου πύργου.
Η δημοσιογραφία δεν υπάρχει για να χαϊδεύει. Υπάρχει για να ελέγχει, να ενοχλεί, να ρωτά, να αποκαλύπτει. Όταν λειτουργεί με τεκμηρίωση, διασταύρωση και καλή πίστη, πρέπει να προστατεύεται ακόμη κι όταν είναι αιχμηρή, άβολη ή δυσάρεστη.
Αυτό δεν σημαίνει ασυλία για τους δημοσιογράφους. Σημαίνει όμως ότι η δικαστική διαδικασία δεν μπορεί να μετατρέπεται σε εργαλείο εκδίκησης. Όποιος θίγεται έχει δικαίωμα να προσφύγει στη Δικαιοσύνη. Αλλά άλλο η νόμιμη προστασία και άλλο η στρατηγική εξόντωση.
Η υπόθεση των υποκλοπών ως καμπανάκι
Η υπόθεση των υποκλοπών ανέδειξε με τον πιο καθαρό τρόπο τη σημασία της ερευνητικής δημοσιογραφίας. Αν δεν υπήρχαν δημοσιογράφοι να επιμείνουν, να ψάξουν, να συνδέσουν στοιχεία και να αντέξουν την πίεση, μεγάλο μέρος του δημόσιου διαλόγου θα είχε μείνει στο σκοτάδι.
Η απόρριψη της αγωγής του Γρηγόρη Δημητριάδη κατά δημοσιογράφων και μέσων που ασχολήθηκαν με την υπόθεση αποτέλεσε ένα σημαντικό νομολογιακό παράδειγμα. Όχι επειδή έλυσε το πρόβλημα, αλλά επειδή έδειξε έναν δρόμο: η Δικαιοσύνη μπορεί, όταν θέλει, να σταθμίσει σοβαρά την ελευθερία του Τύπου και το δημόσιο συμφέρον.
Το ερώτημα είναι αν αυτό θα μείνει φωτεινή εξαίρεση ή θα γίνει κανόνας. Διότι η δημοκρατία δεν σώζεται με μεμονωμένες καλές αποφάσεις. Σώζεται με σταθερή θεσμική συμπεριφορά.
Το πραγματικό διακύβευμα
Το νέο anti-SLAPP πλαίσιο είναι αναγκαίο. Δεν είναι όμως πανάκεια. Αν εφαρμοστεί δειλά, θα γίνει ακόμη ένα νομοθέτημα καλών προθέσεων. Αν εφαρμοστεί αποφασιστικά, μπορεί να λειτουργήσει ως ασπίδα για όσους συμμετέχουν καλόπιστα στον δημόσιο διάλογο.
Το διακύβευμα δεν αφορά μόνο τους δημοσιογράφους. Αφορά το δικαίωμα όλων να γνωρίζουν. Να πληροφορούνται. Να ακούν ερωτήσεις που η εξουσία δεν θέλει να απαντήσει. Να διαβάζουν έρευνες που κάποιοι θα προτιμούσαν να μη δημοσιευθούν ποτέ.
Οι SLAPPs είναι επικίνδυνες ακριβώς επειδή δεν μοιάζουν πάντα με λογοκρισία. Φοράνε τον μανδύα της νομιμότητας. Μιλούν τη γλώσσα της προστασίας της φήμης. Κι όμως, όταν χρησιμοποιούνται καταχρηστικά, λειτουργούν ως βιομηχανία σιωπής.
Αν η Πολιτεία θέλει πραγματικά να προστατεύσει τη δημοκρατία, δεν αρκεί να δηλώνει ότι στηρίζει την ελευθερία του Τύπου. Πρέπει να προστατεύσει εκείνους που πληρώνουν το κόστος της. Γιατί χωρίς ενοχλητική δημοσιογραφία, η εξουσία μένει μόνη της στο δωμάτιο. Και όταν η εξουσία μένει μόνη της, συνήθως δεν γράφει πρακτικά.
