Περισσότερα από 500 ονόματα έχει αποδώσει η ελληνική παράδοση στην Παναγία. Πρόκειται για τα λεγόμενα «θεοτοκωνύμια», τα οποία γεννήθηκαν μέσα στους αιώνες από την εκκλησιαστική υμνολογία, την αγιογραφία, τη γεωγραφία και τις αφηγήσεις των τοπικών κοινωνιών.
Μεγαλοπρεπείς ναοί, ιστορικά μοναστήρια και μικρά ξωκλήσια σε κάθε γωνιά της χώρας είναι αφιερωμένα στη Θεοτόκο. Καθένα έχει συχνά τη δική του ονομασία, συνδεδεμένη με τη μορφή της εικόνας, τον τόπο όπου βρίσκεται, κάποιο θαυμαστό γεγονός ή την ημέρα κατά την οποία πανηγυρίζει.
Έτσι δημιουργήθηκε ένα μοναδικό θρησκευτικό και γλωσσικό ψηφιδωτό, το οποίο φανερώνει πόσο βαθιά έχει ριζώσει η τιμή προς την Παναγία στη συλλογική μνήμη του ελληνικού λαού.
Τα ονόματα που προέρχονται από έναν τόπο
Μεγάλο μέρος των θεοτοκωνυμίων συνδέεται με τη γεωγραφική θέση ενός ναού, ενός μοναστηριού ή μιας θαυματουργής εικόνας.
Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν η Παναγία Σουμελά, η Παναγία του Κύκκου στην Κύπρο, η Ιεροσολυμίτισσα, η Αγιασώτισσα στην Αγιάσο της Λέσβου και η Φοδελιώτισσα στο Φόδελε της Κρήτης.
Στην Κύθνο τιμάται η Παναγία Κανάλα, ενώ στη Λίμνη Ευβοίας συναντάται η Παναγία Λιμνιά. Τα ονόματα αυτά λειτουργούν σαν ζωντανοί γεωγραφικοί δείκτες, συνδέοντας την πίστη με την ιστορία κάθε περιοχής.
Όταν το τοπίο δίνει το όνομα
Σε αρκετές περιπτώσεις το προσωνύμιο περιγράφει το σημείο όπου έχει χτιστεί ο ναός.
Η Παναγία Θαλασσινή στην Άνδρο βρίσκεται πάνω σε βράχο δίπλα στο κύμα, ενώ η Παναγία Γκρεμιώτισσα δεσπόζει ψηλά στη Χώρα της Ίου. Η Μονή της Παναγίας Κρεμαστής στην Ηλεία μοιάζει να κρέμεται από τον βράχο, όπως ακριβώς φανερώνει και το όνομά της.
Η Σπηλιανή στη Σάμο και τη Νίσυρο συνδέεται με ναούς μέσα ή κοντά σε σπήλαια, ενώ η Σαραντασκαλιώτισσα στον Μαραθόκαμπο της Σάμου ονομάστηκε από τα σκαλοπάτια που οδηγούν στον χώρο λατρείας.
Σε αυτά τα ονόματα η φύση δεν αποτελεί απλώς το φόντο. Γίνεται μέρος της ταυτότητας του προσκυνήματος.
Γλυκοφιλούσα, Ελεούσα και Βρεφοκρατούσα
Μία δεύτερη μεγάλη κατηγορία θεοτοκωνυμίων προέρχεται από τον τρόπο με τον οποίο απεικονίζεται η Παναγία.
Στη Γλυκοφιλούσα, ο Χριστός ακουμπά τρυφερά το πρόσωπο της μητέρας Του, υπογραμμίζοντας τη βαθιά σχέση μητέρας και παιδιού. Στη Βρεφοκρατούσα η Θεοτόκος κρατά τον Χριστό στην αγκαλιά της, ενώ η Ελεούσα αποπνέει στοργή και συμπόνια.
Άλλες γνωστές ονομασίες είναι η Μεγαλομάτα, η Θρηνούσα και η Δεξιά, ανάλογα με την έκφραση, τη στάση ή τη θέση των μορφών στην εικόνα.
Ιδιαίτερη θέση στην αγιογραφική παράδοση κατέχει η Πλατυτέρα των Ουρανών. Απεικονίζεται συνήθως στην κόγχη του ιερού, με τα χέρια ανοιχτά και τον Χριστό μπροστά στο στήθος της. Η μορφή της συμβολίζει εκείνη που έγινε ευρύτερη από τους ουρανούς, καθώς κυοφόρησε τον Θεό.
Η ιδιαίτερη ιστορία της Τριχερούσας
Ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και ασυνήθιστα προσωνύμια είναι εκείνο της Παναγίας Τριχερούσας. Η περίφημη εικόνα φυλάσσεται στη Μονή Χιλανδαρίου του Αγίου Όρους και φαίνεται να παρουσιάζει την Παναγία με τρία χέρια.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός προσευχήθηκε μπροστά στην εικόνα όταν κόπηκε το δεξί του χέρι κατά την περίοδο της Εικονομαχίας. Μετά τη θαυματουργή θεραπεία του αφιέρωσε στην Παναγία ένα ασημένιο ομοίωμα χεριού.
Η θέση του αναθήματος πάνω στην εικόνα δημιούργησε την εντύπωση ενός τρίτου χεριού, από το οποίο προέκυψε και η ονομασία Τριχερούσα.
Ονόματα από φυσικά φαινόμενα και τοπικές παραδόσεις
Μύθοι, γεγονότα και φαινόμενα της φύσης έχουν επίσης αφήσει το αποτύπωμά τους στα προσωνύμια της Θεοτόκου.
Στο Μαρκόπουλο της Κεφαλονιάς τιμάται η Παναγία Φιδούσα ή Φιδιώτισσα. Κοντά στον Δεκαπενταύγουστο εμφανίζονται στην περιοχή μικρά φίδια, τα οποία οι κάτοικοι συνδέουν με μακρά θρησκευτική παράδοση.
Στη Σάμο βρίσκεται η Παναγία Βροντιανή. Το όνομά της αποδίδεται στον δυνατό αέρα που φυσά στο υψόμετρο όπου είναι χτισμένη η μονή και δημιουργεί έναν ήχο που θυμίζει βροντή.
Στη Μονή Στροφάδων της Ζακύνθου φυλάσσεται η εικόνα της Παναγίας Θαλασσομαχούσας. Η παράδοση αναφέρει ότι, έπειτα από την κλοπή της, η εικόνα ταξίδεψε μέσα στα κύματα και επέστρεψε χωρίς να καταστραφεί.
Τα ονόματα που μαρτυρούν την ημέρα της γιορτής
Ορισμένα θεοτοκωνύμια σχετίζονται με την ημερομηνία κατά την οποία εορτάζει ένας ναός.
Στη Σαντορίνη υπάρχει η Παναγία Τριτιανή, η οποία πανηγυρίζει την τρίτη ημέρα του Πάσχα. Στη Σίφνο τιμάται η Παναγία Δεκαπεντούσα, με το όνομά της να παραπέμπει ευθέως στη μεγάλη γιορτή της 15ης Αυγούστου.
Ένα όνομα για κάθε ανθρώπινη ανάγκη
Τα εκατοντάδες προσωνύμια δεν αποτελούν απλώς δείγματα λαϊκής ευρηματικότητας. Εκφράζουν τον τρόπο με τον οποίο κάθε κοινότητα αισθάνθηκε την Παναγία κοντά στις αγωνίες, στις ελπίδες και στην καθημερινότητά της.
Για τους πιστούς είναι μητέρα, παρηγοριά και προστάτιδα. Για τη θεολογική παράδοση είναι το πρόσωπο που συνέδεσε το ανθρώπινο με το θείο, αποδεχόμενο να φέρει στον κόσμο τον Χριστό.
Αυτός είναι και ο βαθύτερος συμβολισμός της Κοίμησης της Θεοτόκου, της γιορτής που ο λαός αποκαλεί «Πάσχα του καλοκαιριού»: δεν αντιμετωπίζεται ως τέλος, αλλά ως μετάβαση και νίκη της ζωής απέναντι στη φθορά και στον θάνατο.
Πίσω από κάθε όνομα της Παναγίας βρίσκεται ένας τόπος, μία εικόνα, μία παράδοση και μία ανθρώπινη ιστορία. Και όλες μαζί σχηματίζουν έναν ανεκτίμητο χάρτη της πίστης και του πολιτισμού της Ελλάδας.
Το αποτέλεσμα είναι αν μη τι άλλο εντυπωσιακό.
1. Αγγελόκτιστος
2. Αγία Σκέπη
3. Αγιάσσου
4. Αγιοδεκτινή
5. Αγιοηλιώτισσα
6. Αγιολούσαινα
7. Αγίου όρους
8. Αγνή
9. Αγριδιώτισσα
10. Αγριλιώτισσα
11. Αειμακάριστος
12. Αειμεσιτεύουσα
13. Αθηνιώτισσα
14. Αιγύπτια
15. Αιματούσα
16. Αιμίαλου
17. Αιρκώτισσα
18. Ακαθή
19. Ακατάβλητος
20. Ακατάφλεκτη
21. Ακήραση
22. Ακρωτηριανή
23. Αλανιώτισσα
24. Αλεξανδριανή
25. Αλεξίου Κομνηνού
26. Αλεπινή
27. Αληθινή
28. Αλλοιώτισσα
29. Αλόχη
30. Αματίτση
31. Αμεμπτος
32. Αμετάθετος
33. Αμολιανή
34. Αμόλυντος
35. Αμπελακίων
36. Αμπελοκήπισσα
37. Αμωμη
38 Ανασσα
39. Αναφωνήτρια
40. Αντινίτισσα
41. Αντιφωνήτρια
42. Ανωμερίτισσα
43. Αξιον Εστί
44. Απείρανδρος
45. Απειρόγαμος
46. Απρόσιτος
47. Αρακιώτισσα
48. Αράπισσα
49. Αρβανίτισσα
50. Αρειας
51. Αρμενοκρατούσα
52. Αρσανά
53. Αρτάκης
54. Αρχαγγελιώτισσα
55. Αρχισπορίτισσα
56. Ασπραγγέλου
57. Ασπροβουνιώτισσα
58. Ασπροπαναγιά
59. Ασύγκριτη
60. Αυγουστιανή
61. Αφέντρικα
62. Αφθορος
63. Αφροδίτισσα
64. Αχειροποίητος
65. Αχραντος
66. Αψιδιώτισσα
67. Βαλουκλιώτισσα
68. Βανιώτισσα
69. Βαραγγιώτισσα
70. Βαρδιανιώτισσα
71. Βαρκού
72. Βασίλισσα
73. Βασιληγενέτειρα
74. Βατοπεδινή
75. Βατούσαινα
76. Βελανιδιά
77. Βελεστίνου
78. Βελλά
79. Βεργουπουλιανή
80. Βηματάρισσα
81. Βιγλιώτισσα
82. Βιδιανή
83. Βιργιωμένη
84. Βλασαρού
85. Βλαχέρνα
86. Βλέπουσα
87. Βλυχιόρικα
88. Βοήθεια
89. Βορεινή
90. Βούλιστα
91. Βουναρκώτισσα
92. Βουνογιάτρισσα
93. Βουνού
94. Βουρνιώτισσα
95. Βράχου
96. Βρεσθενίτισσα
97. Βρεφοκομούσα
98. Βρεφοκρατούσα
99. Βρεφουργήσασα
100. Βρεχούσα
101. Βροντιανή
102. Βρόντου
103. Βροχής
104. Βρυσιανή
105. Γαλακτίνης
106. Γαλακτοτροφούσα
107. Γαλανή
108. Γαλανούσα
109. Γαλατιανή
110. Γαλατούσα
111. Γαλαχτοτροφία
112. Γαλαχτοφορούσα
113. Γαλουχιότισσα
114. Γενεσίου Θεοτόκου Σαβαθιανών
115. Γέννας
116. Γερόντισσα
117. Γεσθημανίτισσα
118. Γηνατού
119. Γηρομεριού
120. Γιαλούσα
121. Γιάτρισσα
122. Γκαβή
123. Γκιζιλκιζιώτισσα
124. Γκουβερνιώτισσα
125. Γλυκιώτισσα
126. Γλυκοκυματούσα
127. Γλυκοφιλούσα
128. Γλωσσά
129. Γοιρδελάκη
130. Γοργόνα
131. Γοργοεπήκοος
132. Γουμένισσα
133. Γουμερά
134. Γουνιώτισσα
135. Γούντα
136. Γουρλομάτα
137. Γραφιώτισσα
138. Γρηγορίτσα
139. Γρηγορούσα
140. Γύψενη
141. Γωνιά
142. Δαδιού
143. Δαδιώτισσα
144. Δακρυρροούσα
145. Δαμάστα
146. Δέηση
147. Δεκαπεντούσα
148. Δένδρου
149. Δεξιοκρατούσα
150. Δεόμενη
151. Δερμάτα
152. Δέσποινα
153. Δημοκράνια
154. Διακονούσα
155. Διασώζουσα
156. Δικαιόκριτος
157. Δικαιότατη
158. Διότισσα
159. Δόβρα
160. Δομνιανίτισσας
161. Δοξάρισσα
162. Δουβέργαινα
163. Δακρύβρεχτος
164. Εγγυήτρια
165. Εκατονταπυλιανή
166. Εκκλησιάρχουσα
167. Εικονίστρια
168. Ελεημονήτρια
169. Ελαία
170. Ελαιοβρύτισσα
171. Ελειμονήτρια
172. Ελεοβρύτης
173. Ελέους
174. Ελεούσα
175. Ελευθερώτρια
176. Ελπιδοφόρα
177. Ελπϊς Πιστών
178. Ελωνα
179. Ενθρονη
180. Εξακουστή
181. Εξοχική
182. Επακούουσα
183. Επανωχωριανή
184. Επισκοπιανή
185. Επουράνιος
186. Επουράνιος Πύλη
187. Επταβηματούσα
188. Ερυπιανή
189. Εσφαγμένη
190. Ευαγγελίστρα
191. Ευρετή
192. Εύσπλαχνος
193. Ζαλακιώτισσα
194. Ζεραχιώτισσα
195. Ζεριχιώτισσα
196. Ζερμπτίτσης
197. Ζυλή
198. Ζωάρκεια
199. Ζωήρρυτος
200. Ζωηφόρος
201. Ζωοδότειρα
202. Ζωοδότρα
203. Ζωοδόχος
204. Ζωοπηγή
205. Ζωοπόρος
206. Ζωοτόκος
207. Ηγήτρια
208. Ηγουμένη
209. Ηδύπνους
210. Ηλιόκαλη
211. Ηλιοτόκος
212. Θαλασσινή
213. Θαλασσίτρα
214. Θαλασσομάχισσα
215. θαλασσομαχούσα
216. Θαρεινή
217. Θεάλεχτη
218. Θεοδίδαχτη
219. Θεοδόξαστη
220. Θεόκλητη
221. Θεοκνήτωρ
222. Θεοκόσμητη
223. Θεόληπτος
224. Θεομάνα
225. Θεομητροπρεπεστέρα
226. Θεοσκέπαστη
227. Θεοτίμητη
228. Θεοτόκος
229. Θεουργία
230. Θεόφραστος
231. Θεόφρων
232. Θερμιανή
233. Θευαγέστατη
234. Θρηνούσα
235. Θρηνωδούσα
236. Θωμιανή
237. Ίαμα
238. Ίαση
239. Ιερόβλαστος
240. Ιερομύτης
241. Ιεροσολυμιτική
242. Ιεροσολυμίτισσα
243. Ιλαρώτατη
244. Ιμερόεσσα
245. Ισηγορία
246. Καγιά
247. Καθαριώτισσα
248. Καθαρών
249. Καθρέπτης
250. Κακαβιώτισσα
251. Καλαθή
252. Καλαμιώτισσα
253. Καλάμου
254. Καλιγού
255. Καλλίτοκος
256. Καλού Νερού
257. Καλυβιανή
258. Καμακάρι
259. Καματερός
260. Καμένη
261. Καμπιώτισσα
262. Κάμπου
263. Κανάλα
264. Κανδήξη
265. Κανταριώτισσα
266. Καπνικαραία
267. Καρδιοβαστάζουσα
268. Καρδιώτισσα
269. Καρποφορούσα
270. Καρύπη
271. Καστριανή
272. Κάστρου
273. Καστρουλέρου
274. Κατάκαρπος
275. Καταλωνική
276. Κατάπαυση
277. Καταπολιανή
278. Καταφυγή
279. Καψοδερματούσα
280. Κερά
281. Κέρνιτσα
282. Κεχαριτωμένη
283. Κεχρινιώτισσα
284. Κηπουραίων
285. Κισσιώτισσα
286. Κιτιού
287. Κλειδί του Παραδείσου
288. Κλεισούρας
289. Κλεφτοπαναγιά
290. Κοιμητηρίων
291. Κόκκινη
292. Κολοκυθιώτισσα
293. Κολυβιανή
294. Κορκοδειλιά
295. Κορυφή
296. Κορφιάτισσα
297. Κοσμοπόθητος
298. Κοσμοσωτείρα
299. Κοσυφοίνισσα
300. Κότσικα
301. Κουκουζέλισσα
302. Κουμπελίδικη
303. Κουνοπιώτισσα
304. Κουρίου
305. Κουροτρόφος
306. Κουτσουρώ
307. Κουφή
308. Κουφή Πέτρας
309. Κοφινή
310. Κρεμαστή
311. Κρομμυδιώτισσα
312. Κτιστή
313. Κτιτόρισσα
314. Κυκκώτισσα
315. Κυπαιότισσα
316. Κυρά Ξένη και κυρία των Αγγέλων
317. Κώμη
318. Λαγουδιανή
319. Λαμπρότατη
320. Λαμπροφορία
321. Λαοδηγήτρια
322. Λαού
323. Λαρνιώτισσα
324. Λαυριώτισσα
325. Λάχνη
326. Λεσινιώτισσα
327. Λεφένα
328. Λεχούσα
329. Λιβαδιώτισσα
330. Λιόσα
331. Λιόσα
332. Λογκοβάρδα
333. Λοιμιώτισσα
334. Λουβαρά
335. Λυκοδήμου
336. Λυκούρεσι
337. Μαγαζιώτισσα
338. Μαγδαληνή
339. Μαδύτου
340. Μακελάρια
341. Μαλεβή
342. Μανδαλάκη
343. Μανεδή
344. Μαντιλούσα
345. Μαραθούντα
346. Μαρία
347. Μαστών
348. Μαύρη
349. Μαυριώτισσα
350. Μαυρομμάτα
351. Μαχαιρωμένη
352. Με τους κρίνους
353. Μεγαλομάρτυρος
354. Μεγαλόχαρη
355. Μεσοσπορίτισσα
356. Μητέρα
357. Μητέρα Θεού επί τον θρόνο
358. Μικρά
359. Μογρονήσι
360. Μολυβδοσκέβαστη
361. Μοναρκά
362. Μυροβλύτισσα
363. Μυρτενή
364. Μυρτιδιώτισσα
365. Μυφελαιώτισσα
366. Νάπα
367. Νάσσα
368. Νέα
369. Νέγρων
370. Νεοφάνεισσα
371. Νεροφορούσα
372. Νικητάτου
373. Νικοποιός
374. Νταλλιανή
375. Νυμφοτόκος
376. Ξενοβλήτης
377. Ξένων
378. Ξεσκλαβώτρα
379. Ξεσπορίτισσα
380. Ξηροκαμπίτισσα
381. Ξηρορείτισσα
382. Ξυνήγορος
383. Οδηγήτρια
384. Οικειώτατη
385. Οικονόμισσα
386. Ολβιόδωρος
387. Ολυμπιώτισσα
388. Ομόθεος
389. Ομονοούσα
390. Ορθοκωστά
391. Οσιώτατη
392 Ουρανού και Γης
393. Παγγαιότισσα
394. Πάθους
395. Παιδεύσασα
396. Παλαιοκαστρίτισσα
397. Παλαιολογίνα
398. Παλατιανή
399. Παλίνου
400. Παμμακάριστος
401. Παναγιόχορτο
402. Πανάχραντος
403. Πανάχραντος
404. Παντάνασσα
405. Παντευλόγητη
406. Πάντιμος
407. Παντόχαρα
408. Πάντων χαρά
409. Παραμυθία
410. Παρηγορήτρα
411. Παρθένα
412. Παμμακάριστος
413. Παυσολύπη
414. Πειραιώτισσα
415. Πελαγονίτισσα
416. Πεπελινίτσης
417. Περίβλεπττος
418. Περλιγού
419. Πετραϊδα
420. Πλαγιά
421. Πλατανιώτισσα
422. Πλατυτέρα
423. Πολίτισσα
424. Πολυσπορίτισσα
425. Πονολύτρια
426. Πόνου
427. Πορταϊτισσα
428. Πορτιανή
429. Πουλάτη
430. Πρέσβειρα
431. Προαναγγελλομένη
432. Προπύλη
433. Προσηγορία
434. Προσίστισσα
435. Προστάτρια
436. Προσφυγιά
437. Προυσιώτισσα
438. Πυριότισσα
439. Πυροβολήθεισα
440. Ραγίου
441. Ραχοπήδη
442. Ρόδο το Αμάραντο
443. Ρόμβη
444. Ρουμελιώτισσα
445. Σαμακιώτισσα
446. Σεπτεμβριανή
447. Σημάου
448. Σκάλα του Ουρανού
449. Σκαλωτή
450. Σκιαδενή
451. Σκοπιότισσα
452. Σοίριζα
453. Σοτομβριανή
454. Σουμελά
455. Σπηλιώτισσα
456. Στεφάνα
457. Σώματα
458. Σωτήρα
459. Ταξιδιάρα
460. Ταταρνώτισσα
461. Τήνου
462. Tης Βάτου
463. Τίμια Σκέπη
464. Τιμιωτέρα
465. Τοπλoύ
466. Του Χάρου
467. Τουρλιανή
468. Τριχερούσα
469. Τροβάτου
470. Τρουλή
471. Τρυπητή
472. Τρυφερούσα
473. Τσαμπίκα
474. Τσυκκώτισσα
475. Υπέρμαχος
476. Υψηλή
477. Φανερουλιώτισσα
478. Φανερωμένη
479. Φαρμακολύτρα
480. Φιδιότισσα
481. Φιδοττοταμιανή
482. Φιδούσα
483. Φίδωσα
484. Φλεβαριανή
485. Φοβερά Προστασία
486. Χαιρετισμών
487. Χαλκοπρατειών
488. Χελιδονού
489. Χιλιονοματούσα
490. Χοζοβιώτισσα
491. Χρυσαφίτισσα
492. Χρυσοβαλάντη
493. Χρυσογαλούσα
494. Χρυσοδαφνιώτισσα
495. Χρυσοκαστριώτισσα
496. Χρυσοκελλαριά
497. Χρυσοπηγή
498. Χρυσοσκαλίτισσα
499. Χρυσοσπιλιώτισσα
500. Ψυχοσώστα
501. Ψυχοσώτρια
