Στις 21 Αυγούστου 1866 η Κρήτη περνά σε μία από τις σημαντικότερες σελίδες της νεότερης ιστορίας της. Οι επαναστατημένοι Κρητικοί διακηρύσσουν την κατάργηση της οθωμανικής κυριαρχίας και την Ένωση του νησιού με την Ελλάδα, εγκαινιάζοντας έναν σκληρό αγώνα που θα διαρκέσει μέχρι το 1869.
Η απόφαση δεν γεννήθηκε μέσα σε μία ημέρα. Ήταν το αποτέλεσμα δεκαετιών εξεγέρσεων, καταπίεσης και ανεκπλήρωτων υποσχέσεων. Παρά τις μεταρρυθμίσεις που είχε εξαγγείλει η Οθωμανική Αυτοκρατορία, οι χριστιανικοί πληθυσμοί της Κρήτης εξακολουθούσαν να αντιμετωπίζουν βαριά φορολογία, διοικητικές αυθαιρεσίες και σοβαρούς περιορισμούς.
Την άνοιξη του 1866 οι εκπρόσωποι των Κρητών είχαν ήδη διατυπώσει τα αιτήματά τους προς την οθωμανική διοίκηση. Η απόρριψή τους άνοιξε τον δρόμο για την ένοπλη εξέγερση.
Από το πολιτικό αίτημα στον ένοπλο αγώνα
Το σύνθημα της Ένωσης με την Ελλάδα εξέφραζε τον βαθύτερο πόθο του κρητικού λαού. Ωστόσο, η επίσημη Αθήνα βρισκόταν σε δύσκολη θέση, καθώς δεν μπορούσε να εμπλακεί ανοιχτά σε πόλεμο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Παρά την απουσία επίσημης στρατιωτικής επέμβασης, εθελοντές, όπλα και εφόδια έφτασαν από την ελεύθερη Ελλάδα. Οι επαναστάτες οργανώθηκαν στις ορεινές περιοχές και επιδόθηκαν σε έναν άνισο αγώνα απέναντι σε πολυάριθμες οθωμανικές δυνάμεις.
Η γεωγραφία της Κρήτης, με τα βουνά και τα δύσβατα περάσματά της, προσέφερε καταφύγιο στους αγωνιστές. Δεν μπορούσε, όμως, να προστατεύσει τον άμαχο πληθυσμό από τα αντίποινα, τις καταστροφές χωριών και τον εκτοπισμό χιλιάδων ανθρώπων.
Το Αρκάδι γίνεται σύμβολο
Η κορυφαία και τραγικότερη στιγμή της Επανάστασης γράφτηκε τον Νοέμβριο του 1866 στη Μονή Αρκαδίου.
Πολεμιστές και άμαχοι είχαν καταφύγει στο μοναστήρι, το οποίο πολιορκήθηκε από ισχυρές οθωμανικές δυνάμεις. Όταν η άμυνα κατέρρευσε, οι πολιορκημένοι ανατίναξαν την πυριτιδαποθήκη, επιλέγοντας τη θυσία αντί της αιχμαλωσίας.
Το ολοκαύτωμα του Αρκαδίου συγκλόνισε την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη και μετέτρεψε τον κρητικό αγώνα σε διεθνές ζήτημα. Φιλέλληνες, διανοούμενοι και εφημερίδες της εποχής τάχθηκαν στο πλευρό των επαναστατών. Η διεθνής συμπάθεια, όμως, δεν συνοδεύτηκε από την αποφασιστική στρατιωτική ή διπλωματική παρέμβαση που προσδοκούσαν οι Κρητικοί.
Μια επανάσταση χωρίς άμεση νίκη
Ο αγώνας εξασθένησε σταδιακά κάτω από το βάρος των στρατιωτικών επιχειρήσεων, των στερήσεων και των διεθνών πιέσεων. Το 1869 η Επανάσταση έληξε χωρίς να επιτευχθεί η Ένωση.
Η αποτυχία της, ωστόσο, δεν σήμανε επιστροφή στο παρελθόν. Το Κρητικό Ζήτημα είχε πλέον αποκτήσει διεθνή διάσταση, ενώ η οθωμανική διοίκηση αναγκάστηκε να προχωρήσει σε παραχωρήσεις και διοικητικές μεταρρυθμίσεις.
Ακολούθησαν νέες εξεγέρσεις, η αυτονόμηση της Κρητικής Πολιτείας το 1898 και, τελικά, η επίσημη Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα το 1913.
Η 21η Αυγούστου 1866 δεν αποτελεί, επομένως, μόνο την επέτειο ενός πολέμου που δεν πέτυχε αμέσως τον σκοπό του. Σηματοδοτεί την αρχή μιας ιστορικής πορείας κατά την οποία οι διαδοχικές θυσίες των Κρητικών μετέτρεψαν ένα εθνικό όραμα σε πολιτική πραγματικότητα.
