Οι περισσότεροι άνθρωποι μεγαλώνουμε με μια σχεδόν αυτονόητη πεποίθηση: ότι όσα σκεφτόμαστε αντανακλούν την πραγματικότητα: αν φοβηθούμε κάτι, σημαίνει ότι υπάρχει κίνδυνος, αν νιώσουμε ανεπαρκείς, μάλλον όντως δεν αξίζουμε αρκετά, αν μια σκέψη επιμένει μέσα μας, θεωρούμε ότι κάτι «ξέρει». Και κάπως έτσι αρχίζουμε σιγά σιγά να συγχέουμε τον εσωτερικό μας κόσμο με την ίδια τη ζωή.
Το παράξενο είναι ότι ο νους δεν σταματά ποτέ να σχολιάζει. Αξιολογεί, προβλέπει, συγκρίνει, φοβάται, ερμηνεύει. Δημιουργεί διαρκώς ιστορίες για το τι σημαίνουν όσα συμβαίνουν γύρω μας. Και πολλές φορές αυτό γίνεται τόσο αυτόματα, που δεν το παρατηρούμε καν. Δεν λέμε: «Έχω τη σκέψη ότι θα αποτύχω». Λέμε: «Θα αποτύχω». Η σκέψη παρουσιάζεται σαν γεγονός.
Κάποιος μπορεί να καθυστερήσει να απαντήσει σε ένα μήνυμα και μέσα σε λίγα λεπτά ο νους να έχει ήδη χτίσει ολόκληρο σενάριο:
«Με αποφεύγει.»
«Τον κούρασα.»
«Δεν ενδιαφέρεται.»
Ένα συναίσθημα μοναξιάς μπορεί να μετατραπεί εύκολα στη βεβαιότητα ότι «κανείς δεν με αγαπά πραγματικά». Μια αποτυχία σε μια στιγμή της ζωής μπορεί να γεννήσει την αίσθηση ότι «δεν θα τα καταφέρω ποτέ». Και όσο περισσότερο επαναλαμβάνονται αυτές οι σκέψεις, τόσο πιο αληθινές μοιάζουν.
Ο νους έχει μεγάλη δύναμη. Δεν καταγράφει απλώς την εμπειρία, τη χρωματίζει! Και όταν βρισκόμαστε σε άγχος, φόβο ή θλίψη, συχνά αρχίζει να βλέπει τη ζωή μέσα από αυτό το φίλτρο. Τότε η πραγματικότητα στενεύει. Οι πιθανότητες εξαφανίζονται και μένει μόνο η ερμηνεία που παράγει εκείνη τη στιγμή η εσωτερική μας φωνή.
Το δύσκολο είναι ότι οι άνθρωποι συνήθως δεν αμφισβητούν εύκολα τις σκέψεις τους: τις πιστεύουν! Ιδίως όταν συνοδεύονται από έντονο συναίσθημα. Γιατί όταν κάτι το νιώθουμε βαθιά, έχουμε την τάση να θεωρούμε ότι είναι και αντικειμενικά αληθινό. Όμως το συναίσθημα δεν είναι πάντα απόδειξη. Μπορεί να είναι μια εσωτερική εμπειρία που αξίζει να ακουστεί, αλλά όχι απαραίτητα να αντιμετωπιστεί σαν απόλυτη πραγματικότητα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοούμε όσα νιώθουμε ή σκεφτόμαστε. Σημαίνει να αρχίσουμε να στεκόμαστε απέναντί τους λίγο διαφορετικά. Με λίγη περισσότερη απόσταση, λίγη περισσότερη περιέργεια. Να μπορούμε να αναρωτηθούμε: «Είναι πράγματι έτσι; Ή μήπως αυτή είναι μόνο μία εκδοχή που παράγει τώρα ο νους μου;»
Πολλές φορές οι σκέψεις μας επηρεάζονται από παλιές εμπειρίες, φόβους, τραύματα, απορρίψεις. Ένας άνθρωπος που κάποτε ένιωσε ότι δεν αρκεί, μπορεί να ερμηνεύει πολύ εύκολα κάθε δυσκολία σαν επιβεβαίωση αυτής της παλιάς πεποίθησης. Και τότε ο νους δεν βλέπει απλώς το παρόν. Ξαναζεί το παρελθόν μέσα από αυτό.
Ίσως ένα από τα πιο σημαντικά βήματα ψυχικής ωρίμανσης να είναι ακριβώς αυτό: να καταλάβει κανείς ότι έχει σκέψεις… αλλά δεν είναι οι σκέψεις του. Ότι μπορεί να τις παρατηρεί χωρίς να υποτάσσεται αυτόματα σε αυτές. Ότι μπορεί να τις ακούει χωρίς να τις αντιμετωπίζει όλες σαν αδιαμφισβήτητες αλήθειες.
Γιατί όταν αρχίζει να δημιουργείται αυτή η μικρή απόσταση, αλλάζει κάτι ουσιαστικό. Ο άνθρωπος αναπνέει περισσότερο, δεν εγκλωβίζεται τόσο εύκολα στον φόβο ή στην αυτοαπόρριψη… και έτσι μπορεί να δει περισσότερες πλευρές της πραγματικότητας. Και τότε η ζωή παύει να είναι μόνο το αποτέλεσμα του εσωτερικού σχολιασμού του νου. Γίνεται ξανά κάτι πιο ανοιχτό, πιο ζωντανό, πιο πραγματικό.
Γράφει ο Ψυχολόγος-Σύμβουλος Γάμου Γιάννης Ξηντάρας
