Για πρώτη φορά, η γενετική χρησιμοποιείται ως εργαλείο στην ιστορία της τέχνης, σε μια έρευνα που συνδέεται με τον Λεονάρντο ντα Βίντσι. Επιστήμονες ανακοίνωσαν ότι ανέκτησαν ανθρώπινο DNA από ένα σχέδιο που συνδέεται με τον Αναγεννησιακό δημιουργό, σε μια εξέλιξη που δεν λύνει το αίνιγμα της πατρότητας, αλλά αλλάζει ριζικά τους όρους της συζήτησης.
Το έργο είναι μικρό, φτιαγμένο με κόκκινη κιμωλία πάνω σε χαρτί, και εδώ και δεκαετίες διχάζει τους ειδικούς. Κάποιοι αναγνωρίζουν στο Holy Child το χέρι του Λεονάρντο ντα Βίντσι· άλλοι το αποδίδουν σε μαθητή του εργαστηρίου του.
Holy Child, Πηγή: Facebook @Fred R. Kline
Μέχρι σήμερα, τα επιχειρήματα βασίζονταν στο ύφος, στη γραμμή και στις συγκρίσεις με άλλα σχέδια. Πλέον, προστίθεται μια απρόσμενη διάσταση: τα βιολογικά ίχνη.
Η μέθοδος ήταν διακριτική, σχεδόν ανεπαίσθητη. Οι ερευνητές πέρασαν απαλά τα άκρα του χαρτιού με στεγνό στυλεό, χωρίς να αγγίξουν το ίδιο το σχέδιο.
Το αποτέλεσμα δεν ήταν κάποιο «καθαρό» ανθρώπινο γενετικό αποτύπωμα — κάτι τέτοιο θα ήταν αδύνατο έπειτα από πέντε αιώνες.
Αντίθετα, προέκυψε ένα γενετικό μωσαϊκό: μικρόβια, μύκητες, φυτά και, ανάμεσά τους, αποσπασματικά ίχνη ανθρώπινου DNA, φθαρμένα με τρόπο που παραπέμπει σε μεγάλη παλαιότητα.
Η σύγκριση με τις οικογενειακές επιστολές
Για να ελεγχθεί αν αυτά τα ίχνη θα μπορούσαν να συνδέονται με τον Λεονάρντο ντα Βίντσι, η ίδια τεχνική εφαρμόστηκε σε επιστολές του 15ου αιώνα, γραμμένες από τον Φροζίνο ντι σερ Τζοβάνι ντα Βίντσι, συγγενή της οικογένειας.
Τα γράμματα αυτά είχαν ελάχιστα αγγιχτεί τα τελευταία 500 χρόνια, γεγονός που τα καθιστά ιδανικό υλικό σύγκρισης.
Το χρωμόσωμα Υ και η Τοσκάνη
Από το σχέδιο και τις επιστολές εξήχθησαν μικρά τμήματα DNA του χρωμοσώματος Υ, το οποίο κληρονομείται από πατέρα σε γιο. Η ανάλυση έδειξε ότι ορισμένα από αυτά ανήκουν στην ίδια ευρεία γενετική γραμμή, την E1b1b — μια γραμμή που απαντά στην Τοσκάνη, τόπο γέννησης του Λεονάρντο ντα Βίντσι.
Το εύρημα δεν συνιστά απόδειξη. Η συγκεκριμένη γενετική ομάδα είναι σχετικά διαδεδομένη και δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο τα ίχνη να ανήκουν σε μεταγενέστερους Ιταλούς που χειρίστηκαν το έργο. Ωστόσο, για πρώτη φορά, η πιθανότητα κάποια από αυτά να προέρχονται από τον ίδιο τον Λεονάρντο ντα Βίντσι θεωρείται επιστημονικά εύλογη.
Το φιλόδοξο Leonardo da Vinci DNA Project
Πίσω από την έρευνα βρίσκεται το Leonardo da Vinci DNA Project (LDVP), μια διεθνής συνεργασία γενετιστών, ιστορικών, αρχαιολόγων και ειδικών στη συντήρηση έργων τέχνης. Στόχος τους είναι η ανασύσταση, όσο αυτό είναι δυνατό, του γονιδιώματος του Λεονάρντο ντα Βίντσι.
Το έργο κινείται σε πολλά επίπεδα: από τον εντοπισμό ζωντανών ανδρικών απογόνων της οικογένειας του πατέρα του, σερ Πιέρο ντα Βίντσι —μια γενεαλογική αλυσίδα που εκτείνεται σε 21 γενιές— έως ανασκαφές κάτω από εκκλησία στο Βίντσι, όπου έχουν βρεθεί οστά ανδρών συγγενών του, χρονολογημένα στη σωστή περίοδο.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να βρεθεί το DNA του
Η ταυτοποίηση του DNA του Λεονάρντο ντα Βίντσι θεωρείται από τους ειδικούς «ένας από τους δυσκολότερους στόχους» της γενετικής. Δεν υπάρχουν επιβεβαιωμένα λείψανα του ίδιου: ο τάφος του στο Αμπουάζ διαταράχθηκε τον 19ο αιώνα και ο ίδιος δεν άφησε άμεσους απογόνους.
Το διεθνές Leonardo da Vinci DNA Project (LDVP) ακολουθεί, έτσι, παράλληλες διαδρομές:
- χαρτογραφεί ζωντανούς ανδρικούς απογόνους της οικογένειας του πατέρα του, σε μια γενεαλογική αλυσίδα 21 γενεών
- πραγματοποιεί ανασκαφές σε οικογενειακούς τάφους στο Βίντσι
- και εξετάζει ιστορικά κειμήλια, όπως μια τούφα ανοιχτόχρωμων μαλλιών που αποδόθηκε στον Λεονάρντο ντα Βίντσι και επανεμφανίστηκε το 2019
Αν η τούφα αποδειχθεί χρονολογικά σωστή, ένα μόνο τρίχωμα θα μπορούσε να δώσει το πρώτο αξιόπιστο γενετικό «κλειδί».
Το παλιό ερώτημα του Αμπουάζ
Αυτά τα γενετικά δεδομένα θα μπορούσαν, στο μέλλον, να συμβάλουν στην επίλυση ενός διαχρονικού αινίγματος: αν τα λείψανα που φυλάσσονται στο κάστρο του Αμπουάζ, στη Γαλλία, ανήκουν πράγματι στον Λεονάρντο ντα Βίντσι ή όχι.
Πέρα από την ταυτοποίηση, οι ερευνητές θέλουν να διερευνήσουν μια πιο τολμηρή υπόθεση: αν η βιολογία του Λεονάρντο ντα Βίντσι συνδέεται με το περίφημο «γρήγορο μάτι» του — την ικανότητά του να συλλαμβάνει φευγαλέες κινήσεις και ανεπαίσθητες μεταβολές του φωτός, με ακρίβεια που ξεπερνούσε την εποχή του.`
Όταν η βιολογία συναντά την αυθεντικότητα
Η υπόθεση του Λεονάρντο ντα Βίντσι λειτουργεί ως πεδίο δοκιμής για ένα νέο επιστημονικό πεδίο, την λεγόμενη arteomics: τη μελέτη βιολογικών ιχνών σε έργα τέχνης. Μέχρι σήμερα, η αυθεντικότητα βασιζόταν σχεδόν αποκλειστικά στο μάτι του ειδικού. Το DNA δεν έρχεται να το αντικαταστήσει, αλλά να το συμπληρώσει.
Οι ερευνητές ελπίζουν ότι στο μέλλον θα τους επιτραπεί μη επεμβατική δειγματοληψία από σημειωματάρια και σχέδια του Λεονάρντο ντα Βίντσι, όπως ο Codex Atlanticus ή ο Codex Leicester, όπου έχει εντοπιστεί ακόμη και αποτύπωμα δαχτύλου που αποδίδεται σε εκείνον.
Codex Atlanticus
Το «γρήγορο μάτι» του Λεονάρντο ντα Βίντσι
Το εγχείρημα δεν σταματά στην αυθεντικότητα. Κάποιοι επιστήμονες του LDVP εξετάζουν αν η βιολογία μπορεί να φωτίσει την περίφημη οπτική ικανότητα του Λεονάρντο ντα Βίντσι. Πειράματα με υδροδυναμικά μοντέλα δείχνουν ότι τα σχέδιά του αποτυπώνουν ροές νερού και δίνες με ακρίβεια που αντιστοιχεί σε οπτική αντίληψη έως και 100 «καρέ» το δευτερόλεπτο — σχεδόν διπλάσια από τον μέσο άνθρωπο.
Δεν μιλούν για «γονίδιο της ιδιοφυΐας», αλλά για πιθανές βιολογικές προδιαθέσεις που, σε συνδυασμό με το περιβάλλον της Αναγέννησης, ίσως εξηγούν το εύρος της παρατήρησής του.
Codex Leicester
Μικρές ψηφίδες από τη ζωή της Αναγέννησης
Τα ευρήματα προσφέρουν και απροσδόκητες εικόνες της καθημερινότητας της εποχής. Στο Holy Child ανιχνεύθηκε DNA από εσπεριδοειδή, ανάμεσά τους το Citrus sinensis (γλυκό πορτοκάλι), ένα εύρημα που «συνομιλεί» με τις μαρτυρίες για τους κήπους των Μεδίκων, όπου ο Λεονάρντο ντα Βίντσι έζησε και εργάστηκε στα νεανικά του χρόνια.
Εντοπίστηκαν επίσης ίχνη ιτιάς, υλικού απαραίτητου στα εργαστήρια της Αναγέννησης για καλάθια και κάρβουνο. Οι επιστολές, αντίθετα, αποκάλυψαν γενετικό υλικό από το παράσιτο που προκαλεί ελονοσία — μια υπενθύμιση ότι η Τοσκάνη του 15ου αιώνα δεν ήταν μόνο κοιτίδα τέχνης και ιδεών, αλλά και τόπος ασθενειών και εύθραυστης ζωής.
Δεν έχουμε ακόμη το DNA του Λεονάρντο ντα Βίντσι. Έχουμε όμως τα ίχνη ενός ανθρώπου που έζησε, εργάστηκε και άφησε το αποτύπωμά του όχι μόνο στα έργα, αλλά και —άθελά του— στο ίδιο το υλικό της εποχής του. Και ίσως αυτός ο ψίθυρος να αλλάξει τον τρόπο που μιλάμε για την Αναγέννηση.
*Με πληροφορίες από: The Times, Science
