Στις 17 Σεπτεμβρίου 1982 έφυγε από τη ζωή ο Μάνος Λοΐζος, ένας από τους σημαντικότερους και πιο αγαπητούς δημιουργούς του ελληνικού τραγουδιού. Ένας συνθέτης με σπάνιο μελωδικό ένστικτο, για τον οποίο λεγόταν πως, όταν βρισκόταν σε δημιουργική έξαρση, μπορούσε να μελοποιήσει ακόμη και τον τηλεφωνικό κατάλογο.
Η μουσική του διαδρομή συνδέθηκε με μερικές από τις πιο δυνατές στιγμές του ελληνικού τραγουδιού. Ανάμεσά τους βρίσκονται και τα «Νέγρικα», το πρωτοποριακό έργο που δημιούργησε το 1966 μαζί με τον ποιητή Γιάννη Νεγρεπόντη.
Με ηλεκτρικά όργανα, μπλουζ ρυθμούς, ροκ επιρροές και στίχους για τον ρατσισμό, τον πόλεμο και την κοινωνική αδικία, τα «Νέγρικα» έμοιαζαν με πολιτισμικό ηλεκτροσόκ για τα ελληνικά δεδομένα της εποχής. Δεν ήταν απλώς ένας κύκλος τραγουδιών, αλλά μια ανοιχτή πολιτική και κοινωνική παρέμβαση.
Τα τραγούδια παρουσιάστηκαν αρχικά σε φοιτητικές συναυλίες με τη Μαρία Φαραντούρη και τον Γιώργο Ζωγράφο. Στη δημιουργική παρέα προστέθηκαν αργότερα ο Διονύσης Σαββόπουλος και ένας νεαρός πιανίστας που επρόκειτο να γράψει τη δική του μεγάλη ιστορία: ο Θάνος Μικρούτσικος.
Η ιστορία του γέρο-Τζιμ
Από τα τραγούδια του έργου ξεχώρισε εκείνο με κεντρικό πρόσωπο τον γέρο-Τζιμ, έναν μαύρο μουσικό του Χάρλεμ, ξακουστό για την κορνέτα του. Η μουσική του κατάφερνε να ενώσει μαύρους και λευκούς, όμως ο ίδιος βρέθηκε νεκρός σε ένα βρόμικο χαντάκι, με την κορνέτα του να συνεχίζει συμβολικά να κραυγάζει.
Η χρήση του όρου «νέγρος», που συναντάται στον τίτλο και στους στίχους, αντανακλά τη γλώσσα μιας διαφορετικής εποχής. Το ίδιο το τραγούδι, πάντως, είχε σαφές αντιρατσιστικό περιεχόμενο.
Από τη δολοφονία του μουσικού, οι στίχοι περνούν στα φλεγόμενα χωράφια του αμερικανικού Νότου, στη δολοφονία του Τζον Φ. Κένεντι και στον πόλεμο του Βιετνάμ. Το τραγούδι μετατρέπεται έτσι σε ένα πυκνό χρονικό βίας, φυλετικών διακρίσεων και πολεμικής φρίκης.
Ο σχετικός στίχος είχε αρχικά γραφτεί με αναφορά «στο Βιετνάμ». Όταν όμως τα «Νέγρικα» ηχογραφήθηκαν το 1975, ο Λοΐζος τον μετέτρεψε σε «στα Βιετνάμ», διευρύνοντας το μήνυμα ώστε να αφορά κάθε πόλεμο και κάθε τόπο στον οποίο οι ισχυροί στέλνουν νέους ανθρώπους να πολεμήσουν.
Ένα έργο στο στόχαστρο των αρχών
Τα «Νέγρικα» απέκτησαν γρήγορα απήχηση, ιδιαίτερα ανάμεσα στους νέους. Η αποδοχή τους, όμως, συνοδεύτηκε από τη στενή παρακολούθηση των κρατικών μηχανισμών.
Ασφαλίτες και πληροφοριοδότες έδιναν συστηματικά το «παρών» στις συναυλίες όπου παρουσιαζόταν το έργο. Αντί να πτοηθεί, η ομάδα των δημιουργών και των μουσικών συνέχιζε με ακόμη μεγαλύτερο πάθος.
Στις 19 Απριλίου 1967 τα «Νέγρικα» παρουσιάστηκαν στο θέατρο «Κεντρικόν», στην οδό Κολοκοτρώνη, σε μια συναυλία που διοργάνωσε η Εθνική Φοιτητική Ένωση Ελλάδος.
Πίσω από το πιάνο καθόταν ο 19χρονος Θάνος Μικρούτσικος. Ο Μάνος Λοΐζος έπαιζε ένα ασυνήθιστο ηλεκτρικό όργανο, κάτι σαν πρόγονο του συνθεσάιζερ, το οποίο είχαν μεταφέρει από το σπίτι του Μικρούτσικου. Ο Διονύσης Σαββόπουλος έπαιζε κιθάρα και η Μαρία Φαραντούρη βρισκόταν στο μικρόφωνο.
Στο σχήμα συμμετείχαν ακόμη ο ντράμερ Τζίμης Τζιμόπουλος, γνήσιο τέκνο της ελληνικής ροκ σκηνής της δεκαετίας του 1960, και ο μπασίστας Γιάννης Πετροπουλάκης, ο οποίος έπαιζε την ίδια περίοδο στους U.L.S., το συγκρότημα του Σταμάτη Σπανουδάκη.
Οι πιέσεις και η άρνηση του Λοΐζου να υποχωρήσει
Η συγκεκριμένη σύνθεση δημιουργήθηκε σχεδόν την τελευταία στιγμή. Ο Λοΐζος είχε σχηματίσει αρχικά άλλο συγκρότημα, όμως οι μουσικοί του αποσύρθηκαν όταν η αστυνομία πληροφορήθηκε ότι τη συναυλία διοργάνωνε η ΕΦΕΕ και άρχισε να ασκεί πιέσεις.
Ο Λοΐζος δεν έκανε πίσω. Αναζήτησε νέους συνεργάτες και κατάφερε να ανεβάσει κανονικά τη συναυλία.
Από τις πρώτες κιόλας νότες, το κατάμεστο θέατρο σείστηκε. Οι φοιτητές αποθέωσαν τους συντελεστές και η ανταπόκριση ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Ο ενθουσιασμός ήταν τέτοιος ώστε, όπως αφηγήθηκε χρόνια αργότερα ο Θάνος Μικρούτσικος, αμέσως μετά το τέλος της βραδιάς αποφασίστηκε η συναυλία να επαναληφθεί «μεθαύριο».
Το «μεθαύριο» ήταν η Παρασκευή 21 Απριλίου 1967.
Η συναυλία που δεν έγινε ποτέ
Τις πρώτες ώρες εκείνης της Παρασκευής, στρατιωτικές μονάδες κατέλαβαν τα σημαντικότερα σημεία της Αθήνας. Η κυβέρνηση του Παναγιώτη Κανελλόπουλου ανατράπηκε και η δικτατορία των συνταγματαρχών επιβλήθηκε στη χώρα.
Η δεύτερη συναυλία των «Νέγρικων» δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.
Αντί για τις μελωδίες του Μάνου Λοΐζου και τη φωνή της Μαρίας Φαραντούρη, στους δρόμους της Αθήνας ακούγονταν οι ερπύστριες των τανκς. Το «μεθαύριο» που οι μουσικοί και οι φοιτητές περίμεναν με ανυπομονησία είχε μετατραπεί στην πρώτη ημέρα μιας δικτατορίας που θα διαρκούσε επτά χρόνια.
Ο Μάνος Λοΐζος συνέχισε να γράφει τραγούδια που μιλούσαν για την αγάπη, την ξενιτιά, τον καθημερινό άνθρωπο, την ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη. Πέθανε πρόωρα, σε ηλικία μόλις 44 ετών, όμως η μουσική του δεν έπαψε ποτέ να ακούγεται.
Όπως και η κορνέτα του γέρο-Τζιμ, εξακολουθεί να διαπερνά τον χρόνο — άλλοτε σαν μελωδία και άλλοτε σαν κραυγή.
