Μια νέα, σαφώς πιο απαιτητική εποχή χρηματοδοτήσεων διαμορφώνεται για την Τοπική Αυτοδιοίκηση. Η δυνατότητα των Δήμων να εξασφαλίζουν πόρους δεν θα εξαρτάται πλέον μόνο από την επιλεξιμότητα μιας ανάγκης, αλλά από το κατά πόσο διαθέτουν ώριμες μελέτες, επαρκή στελέχωση, σαφή χρονοδιαγράμματα και μηχανισμούς παρακολούθησης των αποτελεσμάτων.
Ο Πολυετής Δημοσιονομικός Προγραμματισμός 2027–2030, η αναθεώρηση του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης 2026–2030 και η προετοιμασία του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού για την περίοδο 2028–2034 δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση: λιγότερη έμφαση στην απλή κατανομή πιστώσεων και αυστηρότερη σύνδεση της χρηματοδότησης με στόχους, επιδόσεις και έγκαιρη υλοποίηση.
Η αλλαγή αυτή μπορεί να βελτιώσει την αποτελεσματικότητα των επενδύσεων. Ταυτόχρονα, όμως, ενδέχεται να διευρύνει το χάσμα ανάμεσα στους ισχυρούς Δήμους, οι οποίοι διαθέτουν οργανωμένες υπηρεσίες, και στους μικρότερους ΟΤΑ που λειτουργούν με σοβαρές ελλείψεις προσωπικού.
Οι Δήμοι δεν ξεκινούν από την ίδια αφετηρία
Για να υποβληθεί μία ανταγωνιστική πρόταση χρηματοδότησης απαιτούνται τεχνικές μελέτες, αδειοδοτήσεις, ακριβής προϋπολογισμός, αναλυτικό φυσικό αντικείμενο και επαρκής τεκμηρίωση. Μετά την ένταξη του έργου χρειάζονται επίσης υπηρεσίες ικανές να προχωρήσουν γρήγορα τη δημοπράτηση, να παρακολουθήσουν την εκτέλεση και να αποδείξουν την επίτευξη των συμφωνημένων στόχων.
Ένας μεγάλος Δήμος με μηχανικούς, οικονομολόγους και στελέχη προγραμματισμού μπορεί να ανταποκριθεί ευκολότερα σε αυτές τις απαιτήσεις. Ένας νησιωτικός, ορεινός ή υποστελεχωμένος Δήμος, αντίθετα, συχνά δεν έχει ούτε το προσωπικό ούτε τους ίδιους πόρους για να προετοιμάσει εγκαίρως έναν πλήρη φάκελο.
Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: οι περιοχές με τις μεγαλύτερες ανάγκες δεν είναι απαραιτήτως εκείνες που διαθέτουν και τις περισσότερες πιθανότητες να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση.
Μισοί Δήμοι με ίδια έσοδα κάτω από το 20%
Την οικονομική αδυναμία μεγάλου μέρους της Αυτοδιοίκησης αποτυπώνει μελέτη της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας και της Ελληνικής Εταιρείας Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης για το λειτουργικό κόστος των ΟΤΑ.
Σύμφωνα με τα ευρήματά της, 165 από τους 329 Δήμους της χώρας, ποσοστό 50,2%, καλύπτουν από ίδια έσοδα λιγότερο από το 20% των τακτικών εσόδων τους.
Η περιορισμένη οικονομική αυτονομία δεν επηρεάζει μόνο την καθημερινή λειτουργία των δημοτικών υπηρεσιών. Περιορίζει και τη δυνατότητα ανάθεσης μελετών, εξασφάλισης τεχνικών συμβούλων και προετοιμασίας έργων πριν ανοίξουν οι χρηματοδοτικές προσκλήσεις.
Μεγάλες ελλείψεις προσωπικού
Εξίσου σοβαρό είναι το πρόβλημα της υποστελέχωσης. Η ίδια μελέτη καταγράφει 46.626 μη ενεργές οργανικές θέσεις, οι οποίες αντιστοιχούν στο 40,6% της συνολικής προβλεπόμενης δυναμικότητας των Δήμων.
Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η κατάσταση στις ειδικότητες των μηχανικών, όπου καλύπτεται μόλις το 48,8% των οργανικών θέσεων. Πρόκειται για το προσωπικό που απαιτείται ώστε να συνταχθούν μελέτες, να εκδοθούν άδειες, να ωριμάσουν οι παρεμβάσεις και να παρακολουθηθούν τα έργα μέχρι την ολοκλήρωσή τους.
Χωρίς ενίσχυση των τεχνικών και οικονομικών υπηρεσιών, οι απαιτήσεις για ταχύτητα και αποδοτικότητα κινδυνεύουν να λειτουργήσουν ως φίλτρο αποκλεισμού για τους πιο αδύναμους ΟΤΑ.
Από την κλιματική προστασία στον ψηφιακό μετασχηματισμό
Οι Δήμοι καλούνται τα επόμενα χρόνια να υλοποιήσουν σύνθετες παρεμβάσεις σε κρίσιμους τομείς:
- αντιπλημμυρική προστασία και διαχείριση ομβρίων,
- χαρτογράφηση κινδύνων και πολιτική προστασία,
- ενεργειακή αναβάθμιση δημοτικών κτιρίων,
- αξιοποίηση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας,
- εκσυγχρονισμό του οδοφωτισμού,
- ψηφιοποίηση υπηρεσιών και διαχείριση δεδομένων,
- βιώσιμη κινητικότητα και κοινωνική συνοχή.
Για τη μετατροπή αυτών των αναγκών σε χρηματοδοτήσιμα έργα δεν αρκεί μία γενική πολιτική εξαγγελία. Χρειάζεται συντονισμός μεταξύ υπηρεσιών προγραμματισμού, τεχνικών και οικονομικών διευθύνσεων, καθώς και διοικήσεις που μπορούν να θέτουν προτεραιότητες με ορίζοντα μεγαλύτερο από μία δημοτική θητεία.
Το χαρτοφυλάκιο έργων ως εργαλείο προετοιμασίας
Κρίσιμο βήμα για κάθε Δήμο θεωρείται η δημιουργία ενός σταθερού και οργανωμένου χαρτοφυλακίου έργων. Σε αυτό θα πρέπει να καταγράφονται οι προτεινόμενες παρεμβάσεις, ο βαθμός ωριμότητάς τους, το εκτιμώμενο κόστος, οι πιθανές πηγές χρηματοδότησης και τα αναμενόμενα οφέλη.
Το χαρτοφυλάκιο θα μπορούσε να χωρίζεται σε τρεις βασικές κατηγορίες:
- ώριμα έργα, έτοιμα να υποβληθούν σε άμεσες προσκλήσεις,
- παρεμβάσεις που χρειάζονται επιπλέον μελέτες ή αδειοδοτήσεις,
- μακροπρόθεσμα έργα στρατηγικού χαρακτήρα για την επόμενη δεκαετία.
Ένα τέτοιο σύστημα θα επέτρεπε στους ΟΤΑ να προετοιμάζονται πριν από τη δημοσίευση των προσκλήσεων, αντί να αναζητούν την τελευταία στιγμή προτάσεις που μπορούν να ενταχθούν.
Ζητούμενο η συνέχεια πέρα από τις δημοτικές θητείες
Σημαντική αδυναμία αποτελεί και η απώλεια διοικητικής μνήμης μετά την αλλαγή δημοτικής αρχής. Έργα που έχουν αρχίσει να ωριμάζουν μπορεί να εγκαταλειφθούν, συμφωνίες να επανεξεταστούν και προτεραιότητες να αλλάξουν χωρίς να υπάρχει θεσμικά κατοχυρωμένη συνέχεια.
Το χαρτοφυλάκιο έργων, επομένως, δεν μπορεί να αποτελεί προσωπικό αρχείο του εκάστοτε δημάρχου. Χρειάζεται να λειτουργεί ως διαρκές εργαλείο του Δήμου, στο οποίο θα αποτυπώνονται οι αποφάσεις, οι δεσμεύσεις, οι εκκρεμότητες και η πραγματική κατάσταση κάθε παρέμβασης.
Αντίστοιχα, έργα που ξεπερνούν τα διοικητικά όρια ενός Δήμου —όπως οι μεταφορές, η πολιτική προστασία και οι υποδομές απέναντι στην κλιματική κρίση— απαιτούν διαδημοτικές ή μητροπολιτικές συνεργασίες.
Ο κίνδυνος ενός νέου κύκλου ανισοτήτων
Η στροφή προς χρηματοδοτήσεις που βασίζονται σε επιδόσεις μπορεί να οδηγήσει σε καλύτερα σχεδιασμένα έργα και αυστηρότερο έλεγχο της αξιοποίησης των δημόσιων πόρων. Αν, όμως, δεν συνοδευτεί από ουσιαστική τεχνική βοήθεια, υπάρχει κίνδυνος να επιβραβεύονται σταθερά οι ήδη ισχυροί Δήμοι.
Οι πιο αδύναμοι ΟΤΑ μπορεί να εμφανίζονται ως λιγότερο αποτελεσματικοί όχι επειδή έχουν μικρότερες ανάγκες ή αδιαφορούν για την ανάπτυξη, αλλά επειδή στερούνται του προσωπικού και των υποδομών που απαιτεί το νέο μοντέλο.
Το πραγματικό στοίχημα, συνεπώς, δεν είναι μόνο πόσα χρήματα θα διατεθούν. Είναι εάν θα δημιουργηθούν μηχανισμοί τεχνικής υποστήριξης, κοινά εργαλεία παρακολούθησης και δομές ωρίμανσης έργων, ώστε οι διαθέσιμοι πόροι να φτάσουν και στις τοπικές κοινωνίες που τους χρειάζονται περισσότερο.
Σε διαφορετική περίπτωση, η νέα γενιά χρηματοδοτήσεων δεν θα περιορίσει τις ανισότητες μεταξύ των Δήμων. Απλώς θα τις χρηματοδοτήσει.
Με βάση στοιχεία και ανάλυση που δημοσιεύθηκαν στο airetos.gr.
