Σαν σήμερα, πριν από ογδόντα χρόνια, ο Άρης Βελουχιώτης άφηνε την τελευταία του πνοή κυνηγημένος, απομονωμένος και προδομένος. Στο φαράγγι του Φάγγου στη Μεσούντα Άρτας, εκεί που διαλέγει τον θάνατο αντί της αιχμαλωσίας, γράφεται το τελευταίο κεφάλαιο μιας ζωής απόλυτα ταυτισμένης με την αντίσταση και την απελευθέρωση.
Το όνομά του έγινε θρύλος όχι επειδή το κεφάλι του εκτέθηκε στα Τρίκαλα ούτε επειδή αγνοούνται τα οστά του, αλλά επειδή συνεχίζει να εμπνέει. «Κάνει πόλεμο» ακόμα, ενάντια στη λήθη, στην παραχάραξη, στην ηττοπάθεια.
Ο Θάνατος ενός Συμβόλου
Το τέλος του Άρη στις 16 Ιουνίου 1945 ήταν το επιστέγασμα μιας αμείλικτης καταδίωξης, όχι μόνο από τους αντιπάλους του αλλά και από το ίδιο του το κόμμα. Η επίσημη αποκήρυξή του από το ΚΚΕ, λίγες μέρες πριν, ήταν το τελειωτικό χτύπημα στον αντάρτη που είχε δώσει την ψυχή του στον αγώνα.
Παρ’ όλα αυτά, αρνήθηκε να εγκαταλείψει τη γη του. Δεν κατέφυγε σε ασφαλές καταφύγιο εκτός Ελλάδας, παρότι του προτάθηκε. Προτίμησε να μείνει, να περπατήσει ανάμεσα στον λαό του και, τελικά, να πεθάνει όπως έζησε: μαχόμενος.
Το Πολιτικό Του Όραμα
Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας, ο Άρης διαφώνησε ριζικά με τη στρατηγική της αποστράτευσης του ΕΛΑΣ. Ονειρευόταν ένα νέο ΕΑΜ, ένα Μέτωπο Εθνικής Ανεξαρτησίας, που δεν θα αποδεχόταν παθητικά την ξένη παρέμβαση και την καταστολή. Ήξερε, νωρίς, τι επρόκειτο να ακολουθήσει. Είχε προφητεύσει τον εμφύλιο, είχε προειδοποιήσει για τον ρόλο της Βρετανίας και την απουσία της Σοβιετικής Ένωσης από το ελληνικό ζήτημα.
Οι θέσεις του, παρότι δεν καταγράφηκαν ποτέ σε συγκροτημένο γραπτό πρόγραμμα, παραμένουν εμβληματικές. Και ίσως για αυτό συνεχίζει να προκαλεί: δεν χωράει σε καλούπια, δεν υπάγεται σε κομματικά δόγματα. Αντιπροσωπεύει την ανυποχώρητη πίστη στον λαό.
Ο Μύθος που Αντιστέκεται
Ο θάνατός του δεν έγινε πιστευτός εύκολα. Το σοκ ήταν τέτοιο που πολλοί αρνούνταν να τον αποδεχτούν. Στη Λαμία, τη γενέτειρά του, γυναίκες άναβαν καντήλια μπροστά σε φωτογραφίες του, τον θρηνούσαν σαν άγιο. Οι διώκτες του γλεντούσαν, μα ήξεραν καλά πως κάτι πιο ισχυρό είχε γεννηθεί απ’ τον θάνατό του: ένας ανεξίτηλος λαϊκός θρύλος.
Ακόμα και οι βιογράφοι του δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν την ιστορική αλήθεια από τη μυθική αύρα που περιβάλλει το όνομά του. Η επιμονή της ιστορικής μνήμης στο πρόσωπό του —όχι ως μάρτυρα αλλά ως ελεύθερου ανθρώπου— είναι από μόνη της μια πολιτική πράξη.
Η Τελευταία Έκθεση
Η μοναδική κομματική αναφορά από αυτόπτη μάρτυρα —η έκθεση του Βαγγέλη Γκονέζου το 1955— αποτυπώνει με απλή, λιτή αφήγηση το τέλος του Άρη. Εκεί, μέσα στο φαράγγι, περικυκλωμένος και χωρίς διέξοδο, ο Άρης επέλεξε την ελευθερία του θανάτου από την ταπείνωση της αιχμαλωσίας. Η φράση του, «Έζησα 42 χρόνια και καλά και άσχημα. Εσείς σκεφτείτε τι θα κάνετε – γεια σας», συμπυκνώνει τη φιλοσοφία ζωής του. Ανεξαρτησία μέχρι τέλους.
Ο Άρης Βελουχιώτης ήταν ο αντάρτης που αρνήθηκε να παραδοθεί, ο ηγέτης που δεν έκανε πίσω ακόμα και όταν όλοι γύρω του έκαναν. Σήμερα, 80 χρόνια μετά, το πρόσωπό του ζει σε τοιχογραφίες, σε τραγούδια, σε μνήμες και στο συλλογικό φαντασιακό. Όχι γιατί κάποτε πολέμησε, αλλά γιατί η στάση του συνεχίζει να είναι μάθημα για το πώς στέκεται κανείς «όρθιος μες στις στάχτες».
