Η εικόνα είναι γνώριμη: Παρέες εφήβων που προκαλούν φασαρίες, φθορές, ένταση. Μια συμπεριφορά που φοβίζει, εξοργίζει, προβληματίζει.
Και το πρώτο ερώτημα έρχεται σχεδόν αυθόρμητα: «Τι φταίει;»
Κακή ανατροφή; Έλλειψη ορίων; Επιρροές από φίλους; Ίσως όλα αυτά να παίζουν έναν ρόλο. Αλλά αν σταθούμε λίγο πιο βαθιά, ίσως χρειάζεται να δούμε κάτι ακόμα.
Η εφηβεία από τη φύση της είναι μια περίοδος έντασης. Ο έφηβος δεν είναι πια παιδί, αλλά δεν είναι ακόμα ενήλικας. Βρίσκεται κάπου ενδιάμεσα, προσπαθώντας να βρει ποιος είναι, πού ανήκει, τι αξίζει.
Και αυτό, συχνά, δεν γίνεται ήρεμα… Γίνεται με δοκιμές, με υπερβολές, με κινήσεις που κάποιες φορές μοιάζουν ακατανόητες ή και προκλητικές.
Η παραβατικότητα, σε κάποιες περιπτώσεις, δεν είναι μόνο μια «κακή συμπεριφορά». Είναι ένας τρόπος έκφρασης. Ένας τρόπος να ακουστεί κάτι που δεν έχει βρει άλλον δρόμο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δικαιολογείται, ούτε ότι πρέπει να αγνοείται. Σημαίνει όμως ότι αν μείνουμε μόνο στην επιφάνεια, στο «έκανε ζημιά», «παραβίασε κανόνες», «πρέπει να τιμωρηθεί»… χάνουμε ένα κομμάτι της εικόνας.
Γιατί πίσω από κάθε συμπεριφορά, υπάρχει μια ανάγκη.
Μπορεί να είναι θυμός.
Μπορεί να είναι ματαίωση.
Μπορεί να είναι ανάγκη για αναγνώριση, για δύναμη, για ένταξη σε μια ομάδα.
Και όταν αυτά δεν βρίσκουν χώρο να εκφραστούν με άλλον τρόπο, βγαίνουν αλλιώς.
Για τους γονείς, αυτό είναι δύσκολο. Γιατί έρχονται αντιμέτωποι με κάτι που τους ξεπερνά. Με φόβο, με ντροπή, με θυμό. Θέλουν να προστατεύσουν το παιδί τους, αλλά και να βάλουν όρια. Και εδώ χρειάζεται μια ισορροπία. Τα όρια είναι απαραίτητα. Χωρίς αυτά, ο έφηβος δεν έχει πλαίσιο. Αλλά τα όρια από μόνα τους δεν αρκούν.
Χρειάζεται και κάτι άλλο: επαφή.
Να μπορεί ο γονιός να δει πίσω από τη συμπεριφορά. Να μην μείνει μόνο στην πράξη, αλλά να προσπαθήσει να καταλάβει τι την τροφοδοτεί. Να αντέξει να ακούσει, ακόμα κι αν αυτό που θα ακούσει είναι δύσκολο.
Και ταυτόχρονα, να σταθεί σταθερός. Όχι με τιμωρητική διάθεση, αλλά με σαφήνεια. «Αυτό που έκανες δεν είναι αποδεκτό. Είμαι εδώ όμως να δούμε τι συμβαίνει.»
Για την κοινωνία, τα πράγματα είναι διαφορετικά αλλά όχι άσχετα. Όταν βλέπουμε έναν έφηβο να καταστρέφει, να προκαλεί, να βγαίνει εκτός ορίων, είναι εύκολο να τον χαρακτηρίσουμε. Να τον απορρίψουμε… και ίσως σε ένα επίπεδο να το χρειαζόμαστε αυτό για να προστατευτούμε. Αλλά αν μείνουμε μόνο εκεί, δεν αλλάζει κάτι: Η απομάκρυνση δεν λύνει το πρόβλημα. Το μεταθέτει.
Χρειάζεται μια πιο σύνθετη ματιά. Να δούμε ότι αυτά τα παιδιά δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά. Μεγάλωσαν μέσα σε οικογένειες, σε σχολεία, σε μια κοινωνία που κι αυτή έχει τις δικές της εντάσεις και αντιφάσεις.
Και κάπου μέσα σε όλα αυτά, κάτι δεν λειτούργησε όπως θα έπρεπε.
Η παραβατικότητα των εφήβων δεν είναι ένα απλό φαινόμενο με μία αιτία και μία λύση. Είναι ένα σήμα, όχι πάντα ξεκάθαρο, όχι πάντα εύκολο να διαβαστεί…, αλλά σήμα. Ότι κάτι χρειάζεται προσοχή.
Και ίσως το πιο δύσκολο κομμάτι είναι αυτό: Να μπορέσουμε να βάλουμε όρια χωρίς να απορρίψουμε. Να προστατεύσουμε χωρίς να κλείσουμε τα μάτια. Να δούμε τον έφηβο όχι μόνο ως πρόβλημα, αλλά και ως άνθρωπο που βρίσκεται σε μια κρίσιμη φάση.
Γιατί στο τέλος της ημέρας, το ζητούμενο δεν είναι μόνο να σταματήσει μια συμπεριφορά. Είναι να δημιουργηθούν οι συνθήκες ώστε να μην χρειάζεται πια να εκφραστεί έτσι. Και αυτό δεν γίνεται ούτε μόνο με αυστηρότητα, ούτε μόνο με κατανόηση. Γίνεται με μια δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στα δύο.
Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας
