Ξεπερνά τα 40-45 δισεκατομμύρια ευρώ η παραοικονομία στην Ελλάδα, αντιπροσωπεύοντας σχεδόν το 18% του ΑΕΠ της χώρας. Αν και μειώθηκε σημαντικά την τελευταία πενταετία, με αρκετές πρωτοβουλίες που έχουν αναλάβει οι αρμόδιες Αρχές, εξακολουθεί να βρίσκεται ψηλά, καθώς τα μετρητά παραμένουν η κυρίαρχη μέθοδος πληρωμής, αντιπροσωπεύοντας, σύμφωνα με στοιχεία του ΚΕΠΕ, πάνω από 4 στα 10 ευρώ της αξίας των συναλλαγών.

Τα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής αποκαλύπτουν ότι το 2024 οι Ελληνες κατανάλωσαν 4,1 δισεκατομμύρια ευρώ περισσότερα από τα συνολικά εισοδήματα που δήλωσαν.

Το διαθέσιμο εισόδημα ανήλθε στα 158,5 δισ. ευρώ, ενώ η κατανάλωση στα 162,6 δισ. ευρώ. Η καταναλωτική δαπάνη αυξήθηκε κατά 4,6%, την ίδια ώρα που οι αποταμιεύσεις μειώθηκαν κατά 2,5%. Και ενώ η διαφορά διαθέσιμου εισοδήματος και κατανάλωσης μπορεί σε κάποιο ποσοστό να δικαιολογηθεί από ανάλωση αποταμιεύσεων προηγούμενων ετών, ένα σημαντικό μέρος της, σύμφωνα με ειδικούς, αφορά μαύρο χρήμα – είτε από νόμιμες είτε από παράνομες δραστηριότητες.

Οι επιχειρηματίες αναφέρουν ότι άνω του 40% των πελατών τους συνεχίζουν να πληρώνουν με μετρητά. Η χρήση των μετρητών επιτρέπει, όπως τονίζουν, το ξέπλυμα σε κάποιον βαθμό, ακόμη και μέσα από καθημερινές μικρές συναλλαγές έως 500 ευρώ, ακόμη και αν εκδίδεται απόδειξη.

Την ίδια ώρα, τα τελευταία στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος δείχνουν ότι, ενώ αυξάνονται το πλαστικό χρήμα και ο αριθμός των καρτών, μειώνονται οι συναλλαγές με αυτές.

Οι ενεργές κάρτες πληρωμών ανήλθαν σε 21,6 εκατομμύρια τον Ιούνιο του 2025, αυξημένες κατά 5,3% σε σχέση με τον Δεκέμβριο του 2024. Οι χρεωστικές κάρτες αυξήθηκαν κατά 6%, ενώ οι πιστωτικές κατά 1%. Ωστόσο, ο μέσος αριθμός συναλλαγών ανά κάρτα μειώθηκε στις 61, από 65 το δεύτερο εξάμηνο του 2024.

Στις χρεωστικές κάρτες, που αποτελούν το κύριο υποκατάστατο των μετρητών, οι συναλλαγές ανά κάρτα περιορίστηκαν σε 67 από 71, ενώ στις πιστωτικές μειώθηκαν σε 29 από 30. Η μέση αξία συναλλαγών ανά κάρτα υποχώρησε κατά 10% στις χρεωστικές και 2,6% στις πιστωτικές.

Τα μετρητά, λοιπόν, καλά κρατούν στην αγορά, «βοηθώντας» και την παραοικονομία. Ερευνα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας έδειξε ότι το 2024 στην Ελλάδα ο αριθμός συναλλαγών με μετρητά ανερχόταν στο 54%, έναντι 37% των συναλλαγών με κάρτα.

Η ίδια έκθεση σημείωνε ότι περισσότεροι από τέσσερις στους δέκα Ευρωπαίους (41%), συμπεριλαμβανομένων των Ελλήνων, δήλωναν πως προτιμούν τα μετρητά επειδή θεωρούν ότι διασφαλίζουν την ανωνυμία και την ιδιωτικότητά τους, ενώ το 28% υπογράμμιζε ότι τα μετρητά γίνονται αποδεκτά σε περισσότερες περιπτώσεις συναλλαγών.

Premium έκδοση ΤΑ ΝΕΑ

Πάνω από 30 εκατομμύρια παιδιά και έφηβοι στην Ευρώπη, ζουν με κάποια ψυχική διαταραχή.

Οι ψυχικές παθήσεις πλήττουν περίπου ένα στα επτά παιδιά και εφήβους ή το 13,86% στην Περιφέρεια Ευρώπης του Παγκοσμίου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), με τα κορίτσια να επιβαρύνονται περισσότερο. Χαρακτηριστικά, μία στις τέσσερις εφήβους ηλικίας 15–19 ετών αντιμετωπίζει κάποια ψυχική διαταραχή.

Η αυτοκτονία παραμένει η κύρια αιτία θανάτου μεταξύ των νέων ηλικίας 15–29 ετών, παρότι τα ποσοστά έχουν πέσει από το 2000. Τα αγόρια είναι πιθανότερο να πεθάνουν κατά την απόπειρα αυτοκτονίας, σε μεγαλύτερο ποσοστό απ΄ ότι τα κορίτσια.

Η εμφάνιση ψυχικών διαταραχών σε άτομα ηλικίας 0-19 ετών έχει αυξηθεί κατά 34% από το 2010 και τα περιστατικά αγχώδους διαταραχής να έχουν σχεδόν διπλασιαστεί (86,66%) την ίδια περίοδο, ξεπερνώντας τα 15 εκατομμύρια, ενώ ακολουθεί η κατάθλιψη που πλήττει πάνω από 4,4 εκατ. και 3,7 εκατ. πάσχουν από διαταραχές προσοχής.

Όμως, οι παρεχόμενες υπηρεσίες δεν συμβαδίζουν με τις αυξανόμενες ανάγκες.

Η έκθεση στρέφει την προσοχή σε μια κρίσιμη προτεραιότητα που θα καθορίσει το μέλλον της Περιφέρειας Ευρώπης

Τα κορίτσια επιβαρύνονται συχνότερα από την κατάθλιψη

Τα στοιχεία αυτά αναφέρει η πρώτη έκθεση του γραφείου του ΠΟΥ Ευρώπης για την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων στις χώρες της περιφέρειας Ευρώπης του Οργανισμού, αναδεικνύοντας τις σημαντικές και αυξανόμενες ανάγκες, αλλά και τα κρίσιμα κενά στην ποιότητα και την προσβασιμότητα των υπηρεσιών ψυχικής υγείας.

Η έκθεση που έχει τίτλο «Ψυχική υγεία παιδιών και νέων στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του ΠΟΥ: Τρέχουσα κατάσταση και δράσεις για την ενίσχυση της ποιότητας της φροντίδας», παρουσιάστηκε από το Περιφερειακό Γραφείο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για την Ευρώπη, μέσω του Γραφείου του για την Ποιότητα της Φροντίδας και την Ασφάλεια των Ασθενών στην Αθήνα και της Ομάδας Ψυχικής Υγείας και Ευημερίας (MHW).

Ώρα για ανθεκτικά συστήματα
«Η έκθεση αυτή αποτελεί ένα ηχηρό κάλεσμα για δράση στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του ΠΟΥ. Κάθε παιδί και νέος έχει δικαίωμα σε υποστηρικτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας και σε ποιοτική φροντίδα. Αναλαμβάνοντας δράση τώρα, οι χώρες μπορούν να οικοδομήσουν ανθεκτικά συστήματα που θα βοηθήσουν τις επόμενες γενιές να ευημερήσουν», δήλωσε ο Επικεφαλής του Γραφείου του ΠΟΥ για την Ποιότητα της Φροντίδας και την Ασφάλεια των Ασθενών στην Αθήνα και Ειδικός Απεσταλμένος και Επικεφαλής του Γραφείου του ΠΟΥ στην Ελλάδα Δρ João Breda.

Από την πλευρά της, η Περιφερειακή Σύμβουλος για την Ψυχική Υγεία του ΠΟΥ Ευρώπης Δρ Ledia Lazëri, υπογράμμισε ότι «Για πρώτη φορά, ο ΠΟΥ Ευρώπης συγκεντρώνει αναλυτικά και εμπεριστατωμένα δεδομένα για την ψυχική υγεία παιδιών και νέων σε μία ενιαία έκθεση. Οι ερευνητές, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι επαγγελματίες υγείας μπορούν να αξιοποιήσουν αυτά τα στοιχεία για τον σχεδιασμό υπηρεσιών, τη διαμόρφωση πολιτικών και την παρακολούθηση και αξιολόγηση των παρεμβάσεων. Η έκθεση αυτή αποτελεί ορόσημο – στρέφει την προσοχή σε μια κρίσιμη προτεραιότητα που θα καθορίσει το μέλλον της Περιφέρειάς μας».

Σύμφωνα με την έκθεση, στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του ΠΟΥ:

1 στις 4 χώρες δεν διαθέτει εξωνοσοκομειακές υπηρεσίες ψυχικής υγείας για παιδιά, εφήβους και νέους.
2 στις 3 χώρες δεν διαθέτουν υπηρεσίες υγείας στο σχολείο.
1 στις 5 χώρες δεν διαθέτει ειδικά διαμορφωμένη πολιτική για την ψυχική υγεία αυτών των ομάδων.
Η ποιότητα της φροντίδας παρουσιάζει μεγάλες διακυμάνσεις στην Περιφέρεια.
Στις χώρες της Περιφέρειας αντιστοιχεί ένας ψυχίατρος ανά 76.000 παιδιά και εφήβους.
2 στις 3 χώρες έχουν μηχανισμό αξιολόγησης των υπηρεσιών υγείας για παιδιά και εφήβους
Οι μισές χώρες διαθέτουν υπηρεσίες καθοδήγησης της μετάβασης των παιδιών με ψυχικές παθήσεις σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας ενηλίκων
4 στις 5 χώρες διαθέτουν δωρεάν υπηρεσίες ψυχικής υγείας, αν και οι διαφοροποιήσεις στο κόστος περίθαλψης αποκλίνουν σημαντικά στις χώρες που δεν παρέχουν δωρεάν περίθαλψη.
9 δράσεις για καλύτερη περίθαλψη
Η έκθεση καλεί σε άμεση και συντονισμένη δράση για την κάλυψη των υφιστάμενων κενών και τη διασφάλιση πρόσβασης όλων των παιδιών και νέων σε ποιοτική, εξατομικευμένη φροντίδα ψυχικής υγείας.

Η έκθεση ορίζει εννέα βασικές δράσεις για την επίτευξη προόδου στην περίθαλψη παιδιών, εφήβων και μητέρων:

Ανάπτυξη και συντονισμό εθνικών σχεδίων δράσης, καθώς και νομοθετικών ρυθμίσεων.
Ενσωμάτωση κινήτρων και χρηματοδότησης για τη βελτίωση της ποιότητας περίθαλψης.
Καθορισμό προδιαγραφών ποιότητας, πρωτοκόλλων και κλινικών κατευθυντήριων γραμμών περίθαλψης.
Υιοθέτηση κουλτούρας για συνεχή βελτίωση της ποιότητας της περίθαλψης σε όλα τα στάδια του συστήματος υγείας και πρόνοιας.
Επανασχεδιασμό του τρόπου και της αποτελεσματικότητας των παρεχομένων υπηρεσιών με βάση τις ανάγκες των παιδιών, των νέων και των φροντιστών τους.
Προώθηση της ενεργούς συμμετοχής και της ενδυνάμωσης των παιδιών, των νέων, των οικογενειών και των κοινοτήτων.
Επένδυση σε ανθρώπινο δυναμικό που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του πληθυσμού.
Μέτρηση των καθοριστικών αποτελεσμάτων περίθαλψης ψυχικής υγείας για τα παιδιά και τις οικογένειές τους.
Ενίσχυση της έρευνας και της ανταλλαγής εμπειριών γύρω από αποδεδειγμένα αποτελεσματικές μεθόδους περίθαλψης παιδικής και εφηβικής υγείας.

Η ακρίβεια στο ράφι παραμένει η κυριότερη απειλή για το διαθέσιμο εισόδημα των ελληνικών νοικοκυριών, επισκιάζοντας τις όποιες προσπάθειες αύξησης των μισθών, οι οποίοι εξαϋλώνονται το πρώτο 20ήμερο του μήνα.

Παρά την αποκλιμάκωση του γενικού πληθωρισμού (εκτίμηση 1.8% τον Νοέμβριο του 2025), ο πληθωρισμός στα τρόφιμα παραμένει επίμονα υψηλός (εκτίμηση +2.1% τον Νοέμβριο), δείχνοντας ότι η κρίση έχει δομικό χαρακτήρα και δεν είναι συγκυριακή. Οι φορολογούμενοι περικόπτουν ολοένα και περισσότερα βασικά αγαθά από το καλάθι του νοικοκυριού τους.

Η κυβέρνηση επιμένει στη λογική των επιδομάτων (όπως το Market Pass) και των «συμφωνιών» με τις αλυσίδες σούπερ μάρκετ για περιορισμένες μειώσεις – μέτρα που λειτουργούν ως «ασπιρίνη» έναντι της λαίλαπας που τσακίζει τα νοικοκυριά.

Την ίδια στιγμή, αποφεύγονται συστηματικά δομικές παρεμβάσεις που θα έπλητταν είτε τα κρατικά έσοδα είτε την κερδοφορία των μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων.

Τα μέτρα που θα μπορούσαν να προσφέρουν άμεση και ουσιαστική ανακούφιση στον τομέα των βασικών αγαθών, αλλά παραμένουν εκτός του κυβερνητικού σχεδιασμού, είναι τα εξής: Η διατήρηση των υψηλών έμμεσων φόρων αποτελεί τη μεγαλύτερη συνεισφορά του κράτους στη διατήρηση της ακρίβειας. Η Ελλάδα διατηρεί έναν από τους υψηλότερους ΦΠΑ στην ΕΕ για βασικά αγαθά.

Μέτρο ανακούφισης θα μπορούσε να αποτελέσει ο μόνιμος μηδενισμός (0%) ή η δραστική μείωση (π.χ., στο 6% από 13% ή 24%) του Φόρου Προστιθέμενης Αξίας (ΦΠΑ) στα απολύτως απαραίτητα είδη διατροφής: Βασικά είδη: Ψωμί, γάλα, φρέσκα κρέατα (π.χ. χοιρινό, πουλερικά – που κατέγραψαν +10.54% τον Οκτώβριο), τυριά, όσπρια, βρεφικά είδη και φάρμακα.

Γιατί είναι αποτελεσματικό

Άμεση και οριζόντια μείωση: Είναι το μόνο μέτρο που μειώνει την τελική τιμή στο ράφι άμεσα και μόνιμα. Το όφελος είναι καθολικό.

Ευρωπαϊκή πρακτική: Παράδειγμα αποτελούν χώρες όπως η Ιρλανδία και η Κύπρος, που εφαρμόζουν μηδενικό ΦΠΑ (0%) σε μεγάλο εύρος βασικών τροφίμων (η Κύπρος το παρέτεινε μέχρι τέλος του 2025).

Άρνηση

Η κυβέρνηση απορρίπτει κατηγορηματικά το μέτρο για δύο βασικούς λόγους:

• Υψηλό δημοσιονομικό κόστος: Η απώλεια εσόδων υπολογίζεται σε περίπου €1.5 – €2 δισ. ετησίως. Αυτή η απώλεια θεωρείται ασύμβατη με την πολιτική διατήρησης υψηλών πρωτογενών πλεονασμάτων (πρόβλεψη +3.2% του ΑΕΠ για το 2025), τα οποία αποτελούν βασικό πυλώνα της οικονομικής πολιτικής της.
• Κίνδυνος μη μετακύλισης: Ο φόβος ότι η μείωση του ΦΠΑ θα απορροφηθεί ως πρόσθετο κέρδος από τις μεγάλες αλυσίδες, λόγω της ολιγοπωλιακής δομής της ελληνικής αγοράς (όπως υποστηρίζουν αναλυτές και στελέχη του υπουργείου Ανάπτυξης).

Η δομή της ελληνικής αγοράς τροφίμων, όπου κυριαρχούν λίγες μεγάλες αλυσίδες και μεγάλες πολυεθνικές, επιτρέπει την άσκηση ισχυρών πιέσεων στους παραγωγούς και τη διατήρηση υψηλών περιθωρίων κέρδους εις βάρους του τελικού καταναλωτής. Η αισχροκέρδεια είναι ορατή στην ανομοιογενή αύξηση των τιμών (π.χ. +12.23% στα ζαχαρώδη τον Οκτώβριο 2025).

Μέτρο ανακούφισης θα μπορούσε να αποτελέσει η θέσπιση ανώτατου ορίου στο ποσοστό κέρδους σε κάθε στάδιο της εφοδιαστικής αλυσίδας (παραγωγός, μεταποιητής, λιανέμπορος) για συγκεκριμένα είδη στα οποία παρατηρούνται επίμονες ανατιμήσεις και υψηλή κερδοφορία.

Στόχος: Να σπάσει τη δυνατότητα των μεγάλων αλυσίδων να «φουσκώνουν» τις τιμές, ιδίως μετά από περιόδους κρίσης.

Εν τω μεταξύ, η ισχύς των μεγάλων λιανεμπόρων επιτρέπει σκληρές διαπραγματεύσεις με τους παραγωγούς, αγοράζοντας σε χαμηλές τιμές και μεταπωλώντας με υψηλό περιθώριο κέρδους, εκμεταλλευόμενοι τη δεσπόζουσα θέση τους στην ελεύθερη αγορά.

Μέτρο ανακούφισης θα μπορούσε να αποτελέσει η παροχή άμεσων και εκτελεστικών δικαιωμάτων στη Διυπηρεσιακή Μονάδα Ελέγχου Αγοράς (ΔΙΜΕΑ) για:

• Άμεση επιβολή κυρώσεων (προστίμων) με βάση το ύψος των υπερκερδών.
• Αναγκαστική μείωση τιμών σε προϊόντα όπου αποδεικνύεται η αδικαιολόγητη απόκλιση του περιθωρίου κέρδους.

Ο λόγος της άρνησης

Η κυβέρνηση απορρίπτει το πλαφόν κέρδους κρίνοντάς το ως μέτρο κατά της ελεύθερης αγοράς και της ανάπτυξής της – που θα έπληττε την κερδοφορία των ιδιωτών.

Επιπροσθέτως, οι υπάρχοντες έλεγχοι αποδεικνύονται αναποτελεσματικοί, καθώς επιτρέπουν συγκρίσεις με προηγούμενες περιόδους, αντί να εστιάζουν στην πραγματική -αδικαιολόγητη- κερδοφορία. Η κυβέρνηση προτιμά τη διαχείριση της κρίσης μέσω επικοινωνιακών δράσεων αντί της πολιτικής σύγκρουσης με τα επιχειρηματικά συμφέροντα.

Η επιλογή της κυβέρνησης να χρησιμοποιεί voucher και περιορισμένες συμφωνίες μείωσης τιμών (π.χ. Market Pass) αντί για τον μηδενισμό του ΦΠΑ και τον δομικό έλεγχο των κερδών, είναι καθαρά πολιτική.

Δίνει προτεραιότητα στη δημοσιονομική σταθερότητα και στην προστασία της κερδοφορίας της ελεύθερης αγοράς, αφήνοντας το βάρος της ακρίβειας να πέφτει δυσανάλογα στους ώμους των φορολογούμενων. Η ουσιαστική ανακούφιση απαιτεί αλλαγή πλεύσης και ρήξη με την πολιτική των υψηλών εμμέσων φόρων.

Ένας νόμος που αποσκοπεί στη βελτίωση της ασφάλειας στα πεζοδρόμια της Σλοβακίας, ορίζοντας μέγιστη ταχύτητα για όλους όσοι χρησιμοποιούν τα πεζοδρόμια, συμπεριλαμβανομένων των πεζών, έχει προκαλέσει χλευασμό και οργή σε μέρος του πληθυσμού κατά της κυβέρνησης, η οποία κατηγορείται για περιορισμό των ελευθεριών.

“Με μέγιστο όριο ταχύτητας 6 χλμ/ώρα, είναι δύσκολο να διατηρήσει κανείς την ισορροπία του, ακόμη και παιδιά 3 και 4 ετών υπερβαίνουν τακτικά” αυτό το όριο ταχύτητας με τα ποδήλατά τους, δήλωσε στο Γαλλικό Πρακτορείο ο Νταν Κόλαρ, πρόεδρος της Cyklokoalicia, μιας οργάνωσης που στηρίζει την ήπια κινητικότητα.

Το νομοσχέδιο, που εγκρίθηκε από το σλοβακικό κοινοβούλιο στα τέλη Οκτωβρίου και αναμένεται να τεθεί σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2026, στοχεύει στον περιορισμό της ταχύτητας όσων χρησιμοποιούν τα πεζοδρόμια, από πεζούς μέχρι ποδηλάτες και οδηγούς σκούτερ. Οι παραβάτες θα αντιμετωπίζουν πρόστιμο ύψους 100 ευρώ.

Ωστόσο, το προτεινόμενο όριο ταχύτητας 6 χλμ./ώρα έχει γίνει viral με πολλούς να προβαίνουν σε αναρτήσεις σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με παραποιημένες εικόνες που δείχνουν ένα ραντάρ να αναβοσβήνει προειδοποιώντας ένα πεζό που περπατά με 6,2 χλμ/ώρα και να του λέει να “επιβραδύνει” ή μια ψεύτικη “άδεια για περπάτημα”.

Η κυβέρνηση δημιουργεί μια κατάσταση στην οποία “τα παιδιά θα παραβιάζουν τον νόμο κάθε μέρα και εμείς θα τους διδάσκουμε ότι αυτό είναι αποδεκτό“, είπε ο Κόλαρ, χαρακτηρίζοντας τη νομοθεσία “παράλογη”.

Μια άλλη οργάνωση πολιτών που ονομάζεται «Ανήσυχες Μητέρες» ζήτησε από τον πρόεδρο της χώρας Ρόμπερτ Φίτσο να μην υπογράψει και επικυρώσει τον νόμο.

Πέρυσι, 67 πεζοί και 22 ποδηλάτες ή οδηγοί σκούτερ έχασαν τη ζωή τους σε ατυχήματα στη Σλοβακία, σύμφωνα με στοιχεία της αστυνομίας, τα οποία, ωστόσο, δεν καταγράφουν αν αυτά τα δυστυχήματα συνέβησαν σε πεζοδρόμια ή δρόμους.

Από τότε που ο πρωθυπουργός Φίτσο επέστρεψε στην εξουσία το 2023 στη χώρα της Κεντρικής Ευρώπης με πληθυσμό 5,4 εκατομμύρια κατοίκους, έχει προωθήσει μια σειρά νομοθετικών μέτρων για τον περιορισμό των ατομικών δικαιωμάτων.

Η Σλοβακία έχει το υψηλότερο ποσοστό ιδιοκτησίας αυτοκινήτων κατά κεφαλήν στον κόσμο.

Ο Γιάννης Αποσκίτης επανέρχεται και με την ανατρεπτική του ματιά παρουσιάζει στην Κεντρική Σκηνή του Νέου Κόσμου την παράσταση “Δημοκράτορες” από τις 18 Νοεμβρίου.

Με την χαρακτηριστική του αιρετικότητα και το σκοτεινό, γεμάτο φαντασία ύφος του, δεν διστάζει να ανακατέψει τη σάτιρα με τη σκληρότητα της εποχής μας, προκαλώντας το κοινό να αναρωτηθεί τι είναι πραγματικά αληθινό και τι φαντασίωση στο θέατρο της σύγχρονης πολιτικής σκηνής.

Ο Γιάννης Αποσκίτης Ρωμανός Λιούτας

Από τους Προβοκάτορες στους… Δημοκράτορες

Σε συνέχεια των σκέψεων του πάνω στην άκρως παρανοϊκή πολιτική επικαιρότητα -και μετά τους “Προβοκάτορες” που παρουσιάστηκαν το 2022 στην Πειραματική Σκηνή Νέων Δημιουργών του Εθνικού Θεάτρου- ο Γιάννης Αποσκίτης επιστρέφει στο φανταστικό κράτος της Ωρυγίας με τη νέα του φάρσα, “Δημοκράτορες”. Ο ίδιος αναφέρει στο NEWS 24/7 “Η ιδέα μου για την επόμενη μου σκηνοθεσία ήταν αρχικά η ενασχόληση μου με το διήγημα του Εντγκαρ Αλαν Πόε «Το σύστημα του Δόκτορος Πίσσα και του Καθηγητή Φτερά» : ένα ψυχιατρικό ίδρυμα όπου το σύστημα των ιατρών έχει ανατραπεί από τους ασθενείς που έχουν κάνει ανταρσία στην κλινική και υποδύονται τους γιατρούς.

Αυτό που με κέντρισε ήταν ότι ποτέ δεν κατάλαβα ποιος ήταν ο «τρελός» της υπόθεσης σε αυτή την ιστορία – οι ασθενείς που προσπαθούσαν φιλήσυχα να υποδυθούν τους ψυχιάτρους για να θεραπευθούν, οι ψυχίατροι που όταν απελευθερώθηκαν προχώρησαν στην βίαιη καταστολή της ανταρσίας, ή μήπως ο ίδιος ο αφηγητής του διηγήματος, ο οποίος δεν κατάλαβε ποτέ την διαφορά ανάμεσα τους;

Μέσα από τη σκέψη αυτή κατάλαβα ότι το έργο αυτό έχει ένα πολιτικό υπόβαθρο το οποίο αφορά άμεσα το σήμερα, όπου το φαινόμενο της μετά- αλήθειας, όπου όλα μέσα της φαντάζουν τόσο περίεργα γνωστά, αλλά τρομακτικά ανοικεία: ο «Τραμπισμος» της Αμερικής στηρίχθηκε απόλυτα σε επικοινωνιακές πατέντες που πόνταραν σε αυτό το παράξενο φαινόμενο της σχάσης της εμπειρικής και της εικονικής πραγματικότητας.

Εφόσον λοιπόν ο Τραμπ, μετά τα γεγονότα του Καπιτώλιου το 2020 (όπου γέννησαν τους Προβοκάτορες) εξελέγη ξανά το 2024, θεώρησα οτι ήρθε η ώρα για τους «Δημοκράτορες», όπου η ακροδεξία φαίνεται να κέρδισε σημαντικό έδαφος από την απογοητευμένη / κουρασμένη δημοκρατία της Αμερικής του ύστερου καπιταλισμού, και πλέον δείχνει απροκάλυπτα τα δόντια της.

Η Ωρυγία ξεκίνησε ως σάτιρα της Αμερικής και κατ’ επέκταση της παγκόσμιας πολιτικής της Δύσης, και θεώρησα σωστό να γυρίσω σε αυτή τώρα που ο κίνδυνος για την δημοκρατία φαντάζει πιο μεγάλος από ποτέ: φαίνεται όλες οι χώρες να εκλεγούν δημοκρατικά δικτάτορες, για ακόμα μια φορά. Φαίνεται οι δικτάτορες αυτοί να προχωρούν σε γενοκτονίες, για ακόμη μια φορά. Και αυτό είναι το πιο τρομακτικό, εξού και οι Δημοκράτορες.

Τέλος, ίσως κάτι άλλο με έφερε στη σκεψη της τριλογίας είναι ότι δεν ήθελα να αφήσω αυτό το σύμπαν, ένιωθα ότι είχε κι άλλα να μου δώσει η επιστροφή σε αυτή την φανταστική χώρα που επισκέφθηκα με το πρώτο έργο που έγραψα (στην ζωή μου) – τότε το λέγαμε για πλάκα, ότι θα μπορούσε να έχει κάποια συνέχεια αυτό.

Νιώθω ότι περνάω σε μια επόμενη δημιουργική φάση, δεν ξέρω αν είμαι «νέος δημιουργός», αλλά δεν αισθάνομαι νέος τελευταία, και αυτό ίσως να με οδήγησε πίσω στην Ωρυγία, για να μην χάνω αυτή την νεότητα.

Πάντοτε μέσα μου ήξερα ότι δεν θέλω να αφήσω την Ωρυγία να ξεχαστεί, είναι η σκέψη μου πάνω στην πολιτική και παράλληλα ένας μεγάλος παραμορφωτικός και εφιαλτικός καθρέφτης που κρέμεται τα βράδια πάνω από το κρεβάτι μου. Και έχει κάτι το απολαυστικό να τα αφηγούμαι αυτά στον κόσμο”.

Πάτροκλος Σκαφίδας

Ένα πολιτικό τσίρκο επί σκηνής και η Ωρυγία

Στο έργο αυτό, ο φοιτητής ψυχιατρικής, Τζον Ντοε, επισκέπτεται την Κλινική Νιούμαν, όπου θα πραγματοποιηθεί για πρώτη φορά στην ιστορία λοβοτομή! Όμως αντί του “βάρβαρου” χειρουργείου διεξάγεται ένα “θεραπευτικό” πείραμα, που αναπαριστά τις αυταρχικές φαντασιώσεις του “Δημοκράτορα”, όπως αυτοαποκαλείται ο σχιζοφρενής ασθενής που θα λοβοτομούσαν. Ο Τζον αναγκάζεται να συμμετάσχει στο πείραμα.

Επί σκηνής στήνεται ένα πολιτικό τσίρκο, του 2028 ή ίσως -ποιος ξέρει- και του 1892. Οι ηθοποιοί μεταμφιέζονται σε σκοτεινούς πολιτικούς κλόουν της Δημοκρατορίας της Ωρυγίας, αλλά και ανήμπορους “ρεαλιστικούς” ψυχιάτρους. Εκεί τα όρια της πνευματικής διαύγειας και της σαδιστικής φαντασίωσης είναι τόσο λεπτά, που σε κάνουν να αναρωτηθείς: ποιος είναι τελικά ο μεγάλος ασθενής αυτής της υπόθεσης;

Ο Γιάννης Αποσκίτης αναφέρει για τον φανταστικό κόσμο της Ωρυγίας… “Η Ωρυγια είναι ένας σκοτεινός καθρέφτης όπως είπα και παραπάνω, είναι μια δυστοπικη και τελείως φανταστική προσέγγιση πάνω στην πολιτική επικαιρότητα: για αυτό και σε κάθε έργο της άτυπης και άτυχης αυτής τριλογίας, η Ωρυγία είναι διαφορετική: στους Προβοκάτορες ήταν ένα φανταστικό κράτος το 2022, στους Δημοκρατορες είναι κυριολεκτικά αποκύημα της φαντασίας ενός σχιζοφρενή το 1892 – ή και όχι; Δεν κάνω spoil. Αλλά αυτό που θέλω να πω είναι ότι η Ωρυγια είναι το τέλος μας , το τέλος της σημερινής κοινωνίας και του πολιτικού συστήματος που γνωρίσαμε αυτά τα 200κάτι χρόνια: αν η γαλλική επανάσταση και η Αμερική ήταν το Α, η Ωρυγία είναι το Ω. Γι’ αυτό και το τρίτο μέρος θα είναι στο μέλλον μάλλον. Ή μάλλον, στο μέλλον;

Η ιστορία της Ωρυγίας δεν τελειώνει εδώ, θα τελειώσει κάπου στην Ανταρκτική νομίζω. Ο πρόλογος στους Προβοκατορες μιλαει για τα παγόβουνα της ανταρκτικής, όπως και ο επίλογος στους Δημοκράτορες, άρα κάτι με τραβάει προς τα εκει. Είναι άλλωστε και terra nullius, το οποίο πάντοτε με συγκινούσε – η γη κανενός. Υπάρχει μέλλον για την τριλογία, στο μέλλον, και ξέρω και τον τίτλο του έργου, αλλά δεν θέλω να πω πολλά.

Θα περιμένω πρώτα να δω τι θα γίνει στον κόσμο μέχρι το 2028 και μετά θα φτιάξω το τρίτο μέρος. Ομολογώ πως φοβάμαι πως τα πράγματα θα είναι πολύ πιο απελπισμένα από τώρα και ίσως να μην υπάρχει καν η δυνατότητα να στηλιτεύσουμε κωμικά τα κακώς κείμενα. Οποτε σε πρώτη φάση ελπίζω να μπορω να το κάνω χωρίς κώλυμα. Η κωμωδία πάντοτε τρομάζει το καθεστώς περισσότερο από την τραγωδία και το δραμα, γιατί δείχνει την ασχήμια με έναν τρόπο αδιαμφισβήτητο: με το γέλιο των από κάτω”.

Παιχνίδα με τις λέξεις και την εξουσία

Η ιστορία έχει έντονα πολιτικά και κοινωνικά σχόλια. Η μορφή του «Δημοκράτορα» και η πολιτική του εξουσία είναι κάτι που αναγνωρίζουμε στη σημερινή πολιτική σκηνή;

“Αν δεν το αναγνωρίζετε, έχω πολύ κακά νέα, για όλους μας” απαντά με χιούμορ.

Την κατάληξη -τάτορα την έχουμε ταυτίσει με αυταρχικά πολιτεύματα. Υπάρχει ένας σαφής παραλληλισμός με σύγχρονα πολιτικά καθεστώτα ή είναι απλώς μια γενική παρατήρηση για τη φύση της εξουσίας;

“Νομίζω ότι είναι μια ενδιαφέρουσα ηχητικά κατάληξη, δεν ταυτίζω τη γλώσσα και την πολιτική με αυτό τον τρόπο. Η λέξη αλιγάτορας ας πούμε δεν έχει κάτι το αυταρχικό, εκτός αν υποθέσουμε ότι κάποια χώρα θα φτάσει σε αυτό το βαθμό πολιτικής σύγχυσης που θα εκλέξει κάποιον αλιγάτορα για δικτάτορα, που φυσικά είναι κάτι τελείως φανταστικό, αλλά εξίσου πιθανό με πολλά αλλά απίθανα πράγματα που αυτή τη στιγμή συμβαίνουν: όπως ας πούμε το ότι μια απροκάλυπτη γενοκτονία που πέρασε στα ψιλά γράμματα για τον μισό πλανήτη – προφανώς αναφέρομαι στην γενοκτονία του Παλαιστινιακού λαού, για να είμαι ξεκάθαρος – και είμαστε πρόθυμοι να το ξεχάσουμε εν όψει οικονομικών συμφερόντων και πολιτικών.

Για να απαντήσω λοιπόν στο ερώτημα σας, οι λέξεις είναι παγίδες, κανένας δικτάτορας δεν θα βγει να πει ότι είναι δικτάτορας – πιο πιθανό είναι να πεις ότι είναι ισόβιος εκλεγμένος πρόεδρος. Απλά μου αρέσει να κάνω παιχνίδια με λέξεις και να κοροϊδεύω τους έχοντες την εξουσία, δεν κάνω κάποια πυρηνική φυσική. Για εμένα όλα τα σύγχρονα πολιτικά καθεστώτα είναι αδιάφορα μπροστά στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία, και από εκεί ξεκινάει το θέμα: τα πολιτικά καθεστώτα παίζουν με τους νόμους της παγκόσμιας αγοράς, οι καταναλωτές ψηφίζουν τον ταμία ενός αδηφάγου σούπερ μάρκετ”.

Η παράσταση έχει πολύ έντονη τη χρήση της μαύρης κωμωδίας και της φάρσας. Πώς το χιούμορ βοηθάει να αποδομήσετε τις πολιτικές και κοινωνικές δομές που σχολιάζετε;

“Νομίζω ότι ο τρόπος που το χιούμορ με βοηθάει στη ζωή είναι και ο τρόπος που το χιούμορ με βοηθάει στο θέατρο: κατά βάθος, θα ήθελα μια μέρα να ξυπνήσω και να μου πουν ότι όλο αυτό, το τραύμα, η κόπωση, οι ρυθμοί ζωής, τα ψυχολογικά μου προβλήματα, η κυβέρνηση, η παγκόσμια γεωπολιτική, το βάρος της ύπαρξης, η θνητότητα, όλος αυτός ο πόνος τέλος πάντων, θα ήθελα κάποια στιγμή να ξυπνήσω και να μου πουν ότι ήταν όλα ένα κακόγουστο αστείο. Μέχρι τότε προσπαθώ να φαντάζομαι εγώ κακόγουστα αστεία για να την παλέψω.

Οπότε ναι, κάπως έτσι νομίζω ότι στρεφομαι πολύ φυσικά και οργανικά στη μαύρη κωμωδία και στη φαρσα: θα ήθελα καταβαθος όλα αυτά να είναι ένα μακάβριο αστείο και εγώ το θύμα μιας κακόγουστης φάρσας.
Φυσικά περνάω και καλά σε όλο αυτό, το μάταιο πράγμα, έχω μάθει να φτιάχνω έργα και ιστορίες στο κεφάλι μου!

Ο Τζον Ντοε φαίνεται να είναι μια τραγική φιγούρα που συναντά την πολιτική τρέλα και τη βία. Τι ρόλο παίζει αυτός ο χαρακτήρας στην ιστορία και τι συμβολίζει για την πολιτική μας πραγματικότητα;

Αυτό καλύτερα να το απαντήσει ο καθένας και η καθεμία που θα έρθει να το δει. Αν η Ωρυγία είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας, ο Τζον είναι ο δικός μας καθρέφτης, ο καθρέφτης του καθενός.

Παράλληλα παρουσιάζεται για δεύτερη χρονιά το έργο “Ιβάν εναντίον Ιβάν”. Γιατί τσακώνονται αυτοί οι δύο και πόσο σύγχρονος είναι καυγάς τους;

Στο διήγημα του Γκόγκολ τσακώνονται για το ποιος θα έχει στην κατοχή του ένα όπλο, το οποίο σε συμβολικό επίπεδο ισχύει σχεδόν πάντα και (μάλλον) για πάντα.

Μαζί με τον Σωτήρη το φέραμε στο σήμερα και φτιάξαμε ουσιαστικά ένα «metaverse» αιώνιου μίσους, για να αναρωτηθούμε ακριβώς αυτό: γιατί τσακώνονται;