Γράφει η Κατερίνα Τράση*
Παρασκευή 26 Αυγούστου 1922. Η ημερομηνία καταγράφεται με το παλαιό ημερολόγιο, το οποίο χρησιμοποιούσε τότε η Ελλάδα, και αντιστοιχεί στην 8η Σεπτεμβρίου με το νέο. Ήταν η τελευταία ημέρα πριν από την είσοδο του τουρκικού στρατού στη Σμύρνη.
Η πόλη δεν είχε ακόμη παραδοθεί στις φλόγες. Η προκυμαία, οι εμπορικοί δρόμοι, οι εκκλησίες και οι συνοικίες της παρέμεναν στη θέση τους. Όμως η κανονικότητα είχε ουσιαστικά τελειώσει. Η είδηση της κατάρρευσης του ελληνικού μετώπου είχε προηγηθεί των στρατιωτών και των προσφύγων, μεταφέροντας από στόμα σε στόμα τον φόβο για όσα πλησίαζαν.
Η υποχώρηση έφθασε στη θάλασσα
Μετά τη διάσπαση του μετώπου και την ήττα του ελληνικού στρατού, χιλιάδες στρατιώτες κινούνταν προς τα παράλια. Μαζί τους έφθαναν στη Σμύρνη άμαχοι από το εσωτερικό της Μικράς Ασίας, εγκαταλείποντας σπίτια, χωριά και περιουσίες.
Για πολλούς η πόλη αποτελούσε τον τελευταίο σταθμό πριν από τη σωτηρία. Η ελπίδα τους ήταν να βρουν θέση σε κάποιο πλοίο και να περάσουν στην Ελλάδα. Τα διαθέσιμα μέσα, όμως, δεν επαρκούσαν για το πλήθος που συγκεντρωνόταν στην προκυμαία και κοντά στο λιμάνι.
Η ελληνική διοίκηση αποχωρούσε, οι κρατικές υπηρεσίες διαλύονταν και η εξουσία υποχωρούσε μαζί με τον στρατό. Στη θέση της έμεναν η αβεβαιότητα, οι συγκεχυμένες πληροφορίες και η προσδοκία μιας βοήθειας που δεν είχε οργανωθεί εγκαίρως.
Τα ξένα πολεμικά πλοία στο λιμάνι
Στον κόλπο της Σμύρνης βρίσκονταν πλοία των Μεγάλων Δυνάμεων. Η παρουσία τους δημιουργούσε σε αρκετούς κατοίκους την πεποίθηση ότι η διεθνής κοινότητα δεν θα επέτρεπε εκτεταμένη βία σε μια από τις σημαντικότερες πόλεις της Ανατολικής Μεσογείου.
Η προσδοκία αυτή αποδείχθηκε τραγικά αισιόδοξη. Οι ξένες δυνάμεις είχαν πρωτίστως ως αποστολή την προστασία των υπηκόων και των συμφερόντων τους. Η δυνατότητα επέμβασης υπήρχε· η πολιτική βούληση, όμως, όχι.
Την ίδια ώρα, η ελληνική και η αρμενική κοινότητα της Σμύρνης αναζητούσαν τρόπο διαφυγής. Άλλοι προσπαθούσαν να εξασφαλίσουν εισιτήρια, άλλοι κατευθύνονταν προς προξενεία και εκκλησίες, ενώ πολλοί παρέμεναν στα σπίτια τους, ελπίζοντας ότι η αλλαγή εξουσίας θα περνούσε χωρίς γενικευμένους διωγμούς.
Η πόλη πριν από το τέλος
Η Σμύρνη του 1922 ήταν μια πολυεθνική μητρόπολη, σημαντικό εμπορικό λιμάνι και κέντρο του μικρασιατικού ελληνισμού. Οι Έλληνες διατηρούσαν ισχυρή παρουσία στην οικονομία, στην εκπαίδευση και στον πολιτισμό της. Σχολεία, εφημερίδες, σωματεία, εκκλησίες και επιχειρήσεις μαρτυρούσαν μια κοινότητα με βαθιές ρίζες.
Στις 26 Αυγούστου, όλα αυτά εξακολουθούσαν να υπάρχουν. Τα κτίρια στέκονταν ακόμη και οι συνοικίες διατηρούσαν τη γνώριμη όψη τους. Εκείνο που είχε χαθεί ήταν η βεβαιότητα της επόμενης ημέρας.
Ο μητροπολίτης Χρυσόστομος παρέμενε στην πόλη, έχοντας αρνηθεί να την εγκαταλείψει. Χιλιάδες κάτοικοι, ανήμποροι να φύγουν, περίμεναν την άφιξη των τουρκικών δυνάμεων. Για αυτούς η ιστορική και πολιτική σύγκρουση δεν ήταν πλέον μια μακρινή υπόθεση των κυβερνήσεων και των επιτελείων. Ερχόταν στον δρόμο και στην πόρτα τους.
Η επόμενη ημέρα
Το Σάββατο 27 Αυγούστου με το παλαιό ημερολόγιο —9 Σεπτεμβρίου με το νέο— οι τουρκικές δυνάμεις εισήλθαν στη Σμύρνη. Ακολούθησαν βιαιότητες, λεηλασίες και διώξεις, ενώ ο μητροπολίτης Χρυσόστομος παραδόθηκε στο πλήθος και θανατώθηκε.
Λίγες ημέρες αργότερα, η μεγάλη πυρκαγιά κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος των ελληνικών και αρμενικών συνοικιών. Η προκυμαία μετατράπηκε σε τόπο απόγνωσης για δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους που περίμεναν να διασωθούν από τη θάλασσα.
Η 26η Αυγούστου 1922 έμεινε έτσι ως μια σιωπηλή μεθόριος: η τελευταία Παρασκευή μιας πόλης που υπήρχε ακόμη όπως τη γνώριζαν οι κάτοικοί της. Μία ημέρα αργότερα άρχιζε το τέλος της ελληνικής Σμύρνης και ένα από τα βαθύτερα τραύματα της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
*Δημοσιογράφος- εκδότρια RPN.GR
