Δεκαεννέα αεροπειρατές της Αλ Κάιντα κατέλαβαν τέσσερα επιβατικά αεροσκάφη στις Ηνωμένες Πολιτείες. Τα δύο έπεσαν στους Δίδυμους Πύργους του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου στη Νέα Υόρκη, το τρίτο χτύπησε το Πεντάγωνο και το τέταρτο συνετρίβη σε αγροτική περιοχή της Πενσυλβάνια, έπειτα από την αντίσταση των επιβατών.
Οι επιθέσεις στοίχισαν τη ζωή σε 2.977 ανθρώπους, χωρίς να υπολογίζονται οι δράστες. Χιλιάδες ακόμη τραυματίστηκαν, ενώ πολλοί διασώστες, εργαζόμενοι και κάτοικοι εμφάνισαν τα επόμενα χρόνια σοβαρά προβλήματα υγείας εξαιτίας της έκθεσής τους στη σκόνη και στα τοξικά υλικά του Ground Zero.
Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, η επέτειος δεν αποτελεί μόνο μια ημέρα μνήμης για τα θύματα και τις οικογένειές τους. Είναι και μια αφορμή αποτίμησης των αποφάσεων που ακολούθησαν — αποφάσεων που άλλαξαν την εξωτερική πολιτική, τα ταξίδια, την κρατική επιτήρηση, τα σύνορα και τελικά την ίδια την αντίληψη της Δύσης για την ασφάλεια.
Ένας πόλεμος χωρίς σαφή σύνορα
Λίγες ημέρες μετά τις επιθέσεις, ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Τζορτζ Ου. Μπους κήρυξε τον «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας». Η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών έθεσε στο στόχαστρο την Αλ Κάιντα και τον αρχηγό της, Οσάμα μπιν Λάντεν, ο οποίος σκοτώθηκε από αμερικανικές ειδικές δυνάμεις στο Πακιστάν το 2011.
Ο νέος πόλεμος διέφερε από τις παραδοσιακές συγκρούσεις. Δεν είχε ένα ενιαίο μέτωπο, έναν συγκεκριμένο στρατό ή σαφές χρονικό τέλος. Απλώθηκε από το Αφγανιστάν και το Ιράκ μέχρι τις μυστικές επιχειρήσεις, τις στοχευμένες επιθέσεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη και τη διεθνή συνεργασία υπηρεσιών πληροφοριών.
Η Αλ Κάιντα αποδυναμώθηκε και έχασε μεγάλο μέρος της δυνατότητάς της να οργανώνει επιθέσεις αντίστοιχης κλίμακας. Δεν εξαφανίστηκε, όμως, ούτε τερματίστηκε η τζιχαντιστική τρομοκρατία. Αντίθετα, νέα δίκτυα και οργανώσεις εμφανίστηκαν, προσαρμόζοντας τη δράση τους στις συνθήκες της εποχής.
Η ασφάλεια πάνω από την ιδιωτικότητα
Μία από τις βαθύτερες αλλαγές σημειώθηκε μακριά από τα πεδία των μαχών, στο εσωτερικό των δυτικών κοινωνιών.
Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, οι κυβερνήσεις απέκτησαν διευρυμένες δυνατότητες παρακολούθησης και συλλογής πληροφοριών. Στις Ηνωμένες Πολιτείες ψηφίστηκε ο USA Patriot Act, ενώ αντίστοιχα αντιτρομοκρατικά μέτρα υιοθετήθηκαν στην Ευρώπη και σε άλλες περιοχές του κόσμου.
Οι τηλεφωνικές επικοινωνίες, οι τραπεζικές συναλλαγές, οι μετακινήσεις και αργότερα η διαδικτυακή δραστηριότητα βρέθηκαν στο επίκεντρο ενός τεράστιου μηχανισμού επιτήρησης. Το επιχείρημα ήταν η αποτροπή μιας νέας επίθεσης. Το τίμημα ήταν η υποχώρηση της ιδιωτικότητας και η θόλωση των ορίων ανάμεσα στην προστασία των πολιτών και στον κρατικό έλεγχο.
Η βασική πολιτική σύγκρουση που γεννήθηκε τότε παραμένει ανοιχτή: πόση ελευθερία είναι διατεθειμένη να παραχωρήσει μια κοινωνία στο όνομα της ασφάλειας;
Τα αεροδρόμια δεν έγιναν ποτέ ξανά τα ίδια
Πριν από το 2001, το αεροπορικό ταξίδι ήταν αισθητά απλούστερο. Σε πολλά αμερικανικά αεροδρόμια, συγγενείς και φίλοι μπορούσαν να φτάσουν μέχρι την πύλη αναχώρησης χωρίς εισιτήριο. Οι έλεγχοι ήταν λιγότερο αυστηροί και η ασφάλεια αποτελούσε κυρίως ευθύνη ιδιωτικών εταιρειών που συνεργάζονταν με τις αεροπορικές.
Μετά τις επιθέσεις δημιουργήθηκε η Υπηρεσία Ασφάλειας Μεταφορών των ΗΠΑ, η γνωστή TSA. Ενισχύθηκαν οι έλεγχοι επιβατών και αποσκευών, θωρακίστηκαν οι πόρτες των πιλοτηρίων και περιορίστηκε δραστικά η πρόσβαση στους χώρους αναχωρήσεων.
Δεν προέκυψαν, πάντως, όλοι οι σημερινοί περιορισμοί αποκλειστικά από την 11η Σεπτεμβρίου. Η αφαίρεση των παπουτσιών συνδέθηκε με την αποτυχημένη απόπειρα του «βομβιστή των παπουτσιών» τον Δεκέμβριο του 2001, ενώ οι περιορισμοί στα υγρά επιβλήθηκαν μετά την αποκάλυψη σχεδίου ανατίναξης αεροσκαφών με υγρά εκρηκτικά το 2006.
Η 11η Σεπτεμβρίου, όμως, δημιούργησε το πλαίσιο μέσα στο οποίο κάθε νέα απειλή οδηγούσε σε έναν ακόμη μόνιμο έλεγχο.
Τα σύνορα ως ζήτημα εθνικής ασφάλειας
Η επίθεση άλλαξε και τον τρόπο με τον οποίο η Δύση αντιμετωπίζει τα σύνορα και τη μετανάστευση.
Οι μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές συνδέθηκαν στενότερα με την αντιτρομοκρατική πολιτική. Αυξήθηκαν οι έλεγχοι θεωρήσεων εισόδου, δημιουργήθηκαν βάσεις βιομετρικών δεδομένων και διευρύνθηκαν οι κατάλογοι επιτήρησης και απαγόρευσης ταξιδιών.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, η πολιτική συζήτηση μετακινήθηκε σταδιακά προς την αποτροπή, την περίφραξη και την αυστηρότερη φύλαξη. Από τα σχέδια επέκτασης του τείχους στα σύνορα ΗΠΑ–Μεξικού μέχρι τους φράχτες στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η λογική της ασφάλειας απέκτησε κυρίαρχη θέση.
Η εξέλιξη αυτή δεν οφείλεται μόνο στην 11η Σεπτεμβρίου. Οι πόλεμοι, οι μεγάλες προσφυγικές κρίσεις και η άνοδος λαϊκιστικών κινημάτων έπαιξαν επίσης καθοριστικό ρόλο. Η επίθεση, ωστόσο, ήταν η στιγμή κατά την οποία η μετανάστευση άρχισε να αντιμετωπίζεται συστηματικά και ως πιθανή απειλή ασφαλείας.
Το Αφγανιστάν και η επιστροφή των Ταλιμπάν
Η πρώτη μεγάλη στρατιωτική απάντηση των Ηνωμένων Πολιτειών εκδηλώθηκε στο Αφγανιστάν τον Οκτώβριο του 2001. Στόχος ήταν η ανατροπή των Ταλιμπάν, που παρείχαν καταφύγιο στην Αλ Κάιντα, και η εξάρθρωση του δικτύου του μπιν Λάντεν.
Το καθεστώς κατέρρευσε γρήγορα, αλλά ο πόλεμος συνεχίστηκε επί δύο δεκαετίες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοί τους επιχείρησαν να οικοδομήσουν ένα νέο αφγανικό κράτος, δαπανώντας τεράστιους οικονομικούς και στρατιωτικούς πόρους.
Τον Αύγουστο του 2021, μετά την αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων, οι Ταλιμπάν επέστρεψαν στην εξουσία. Η εικόνα της Καμπούλ εκείνες τις ημέρες έγινε το σκληρότερο σύμβολο των ορίων του «πολέμου κατά της τρομοκρατίας»: είκοσι χρόνια πολέμου δεν είχαν δημιουργήσει ένα πολιτικό οικοδόμημα ικανό να επιβιώσει μόνο του.
Το Ιράκ και η γέννηση ενός νέου χάους
Η εισβολή στο Ιράκ το 2003 παρουσιάστηκε ως μέρος της ευρύτερης στρατηγικής κατά της τρομοκρατίας, παρότι δεν αποδείχθηκε επιχειρησιακή σύνδεση του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν με τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Οι ισχυρισμοί ότι το Ιράκ διέθετε ενεργό πρόγραμμα όπλων μαζικής καταστροφής επίσης δεν επιβεβαιώθηκαν.
Η ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν και κυρίως η διάλυση του ιρακινού στρατού και του κρατικού μηχανισμού δημιούργησαν ένα επικίνδυνο κενό εξουσίας. Η σύγκρουση ανάμεσα σε σουνιτικές και σιιτικές δυνάμεις οξύνθηκε, ενώ οι κακοποιήσεις κρατουμένων στις φυλακές του Άμπου Γκράιμπ τροφοδότησαν την οργή και την αντιαμερικανική προπαγάνδα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναπτύχθηκε η Αλ Κάιντα στο Ιράκ, οργάνωση από την οποία προέκυψε αργότερα το λεγόμενο Ισλαμικό Κράτος. Το ISIS γιγαντώθηκε μετά το ξέσπασμα του πολέμου στη Συρία και, το 2014, κατέλαβε μεγάλες εκτάσεις στο Ιράκ και στη Συρία.
Δεν ήταν, επομένως, απλώς «γέννημα» μιας φυλακής ή ενός μεμονωμένου γεγονότος. Ήταν το αποτέλεσμα ενός εκρηκτικού συνδυασμού: της κατάρρευσης του ιρακινού κράτους, του σεχταρισμού, της ένοπλης εξέγερσης και του συριακού εμφυλίου.
Μια νέα ισορροπία δυνάμεων στη Μέση Ανατολή
Η αποδυνάμωση του Ιράκ επέτρεψε στο Ιράν να διευρύνει την επιρροή του μέσω πολιτικών συμμάχων και ένοπλων οργανώσεων, από τη Βαγδάτη και τη Δαμασκό μέχρι τη Βηρυτό και την Υεμένη.
Θα ήταν ιστορικά υπερβολικό να αποδοθεί κάθε μεταγενέστερη κρίση της Μέσης Ανατολής στην 11η Σεπτεμβρίου. Η κατάρρευση της Συρίας συνδέεται πρωτίστως με την καταστολή της εξέγερσης του 2011 και τον εμφύλιο πόλεμο. Στη Λιβύη, καθοριστικό ρόλο έπαιξαν η εξέγερση κατά του Μουαμάρ Καντάφι και η δυτική επέμβαση του 2011.
Ωστόσο, η 11η Σεπτεμβρίου διαμόρφωσε το δόγμα μέσα στο οποίο ελήφθησαν πολλές από τις αποφάσεις εκείνης της περιόδου: προληπτικά πλήγματα, αλλαγές καθεστώτων και η πεποίθηση ότι ο εκδημοκρατισμός μπορούσε να επιβληθεί με στρατιωτικά μέσα.
Η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ πιο πεισματάρα από τα επιτελικά σχέδια.
Ο κόσμος που άφησε πίσω της
Είκοσι πέντε χρόνια μετά, η κληρονομιά της 11ης Σεπτεμβρίου παραμένει αντιφατική.
Οι υπηρεσίες ασφαλείας απέκτησαν μεγαλύτερες δυνατότητες και αρκετές τρομοκρατικές επιθέσεις αποτράπηκαν. Η Αλ Κάιντα έχασε την ηγεσία, τα ασφαλή καταφύγια και τη διεθνή εμβέλεια που διέθετε το 2001. Την ίδια στιγμή, όμως, οι πόλεμοι που ακολούθησαν κόστισαν εκατοντάδες χιλιάδες ζωές, εκτόπισαν εκατομμύρια ανθρώπους και αποσταθεροποίησαν ολόκληρες περιοχές.
Οι δυτικές κοινωνίες έγιναν περισσότερο επιτηρούμενες, τα σύνορα αυστηρότερα και η καχυποψία απέναντι στους μουσουλμανικούς πληθυσμούς εντονότερη. Η ισλαμοφοβία, οι θεωρίες συνωμοσίας και η πολιτική εκμετάλλευση του φόβου άφησαν επίσης βαθύ αποτύπωμα.
Η 11η Σεπτεμβρίου κόστισε τη ζωή σε χιλιάδες αθώους. Η απάντηση στην τραγωδία κόστισε πολύ περισσότερα από όσα μπορούσαν τότε να υπολογιστούν.
Το πιο δύσκολο δίδαγμα αυτών των 25 χρόνων είναι ότι ο φόβος μπορεί να ενώσει μια κοινωνία για λίγες ημέρες, αλλά αποτελεί κακό σύμβουλο για αποφάσεις που δεσμεύουν ολόκληρες γενιές. Η ασφάλεια είναι αναγκαία. Όταν όμως επιδιώκεται χωρίς όρια, λογοδοσία και ιστορική επίγνωση, κινδυνεύει να υπονομεύσει ακριβώς τις ελευθερίες που υποτίθεται ότι προστατεύει.
