Αρθρογράφος: Παναγιώτα Ντελιοπούλου
Ψυχοθεραπευτής
Μπορεί η σκέψη μας να χαλιναγωγείται πιο εύκολα ή να διαμορφώνεται μέσα από τις επιρροές των άλλων, όμως το μόνο που συνιστά αληθινό και γνήσιο είναι το συναίσθημα. Μία τόσο βαθιά εσωτερική και υποκειμενική εμπειρία, μοναδική σε ένταση, σε συχνότητα και σε ποιότητα.
Ίσως να δυσκολευόμαστε να εμπιστευτούμε την κρίση μας, την απόφασή μας, να αντιλαμβανόμαστε ότι ορισμένες πεποιθήσεις μας μάλλον είναι διαστρεβλωμένες, αλλά σε μία κατάσταση το συναίσθημα είναι αυτό που υπερβαίνει την όποια σκέψη και αυτό μας κατευθύνει προς το μονοπάτι της εσωτερικής μας αλήθειας, δηλαδή τί σημαίνει για εμάς αυτό το συναίσθημα.
Για παράδειγμα, μπορεί να σκεφτόμαστε ότι δεν είναι ρεαλιστικό να αισθανόμαστε μόνοι, όταν έχουμε κάποιο κοινωνικό κύκλο, όταν έχουμε έναν φίλο να μας βοηθάει και να μας καταλαβαίνει, όταν θα σηκώσει το τηλέφωνο κάποιος δικός μας άνθρωπος σε μια δύσκολη στιγμή, αλλά η μοναξιά σαν συναίσθημα είναι εκεί, παραμένει διάχυτη και μας παρασύρει. Άλλη πραγματικότητα βιώνουμε εξωτερικά και άλλη εσωτερικά;
Οι ασυνείδητες μνήμες του συναισθήματος
Η συναισθηματική μνήμη μας περιέχει όλες τις πληροφορίες και τις εμπειρίες που συνοδεύτηκαν από κάποιο συναίσθημα. Εδώ εμπλέκεται το πολύτιμο σύστημα του εγκεφάλου, η αμυγδαλή. Είναι αυτοματο και ενεργοποιείται όταν εκτιμά τον κίνδυνο. Και πάλι αυτόματα προκαλεί την συναισθηματική αντίδραση, τις σωματικές αισθήσεις και έπειτα τη συμπεριφορά μας.
Οι αυτόματες αυτές αντιδράσεις δεν περιέχουν σκέψη. Όταν εκτεθήκαμε σε τραυματικά ερεθίσματα, η αμυγδαλή αποθήκευσε επί της ουσίας τη φοβική αντίδρασή μας με το ερέθισμα, έτσι κάθε φορά που ερχόμαστε αντιμέτωποι με οτιδήποτε παρόμοιο ή που έχει όμοια χαρακτηριστικά με το αρχικό τραυματικό ερέθισμα, η αμυγδαλή ενεργοποιεί το συναίσθημα του φόβου ως μηχανισμός επιβίωσης. Οι μνήμες της κακοποίησης, της παραμέλησης, του εκφοβισμού, της απόρριψης, της απώλειας, και άλλων συνεχών και δυσμενών καταστάσεων παραμένουν ανεξίτηλες μέσα σε αυτό το σύστημα. Αυτό είναι και το τραυμα.
Για αυτό το λόγο, χρειάζεται να κατανοήσουμε ότι ο εγκέφαλος πυροδοτεί το συναίσθημα που έχει μάθει από την παιδική μας ηλικία, αυτός ενεργοποιεί το τραύμα σε μία παρούσα κατάσταση ως ενήλικες, παρόλο που μπορεί η ζωή μας να έχει αλλάξει, να έχει βελτιωθεί.
Παρόλα αυτά, όταν οι μνήμες αυτές έρθουν στο συνειδητό, επεξεργαστούν βαθιά, το αποτύπωμα του τραύματος μπορεί να μαλακώσει, και έτσι το αρνητικό συναίσθημα που νιώθουμε τώρα μπορεί να γίνει εύκολα διαχειρίσιμο και ίσως να το βιώνουμε λιγότερο έντονα και βαθιά.
Το τραύμα της συναισθηματικής στέρησης και το συναίσθημα της μοναξιάς
Γιατί, λοιπόν, η αίσθηση της εσωτερικής θλίψης και του κενού να ρέει στην ατμόσφαιρα των σχέσεών μας, να την νιώθουμε ως κάτι που υποβόσκει στο υπόστρωμα της ψυχής μας ακόμη και αν φαινομενικά περνάμε καλά; Γιατί δεν ικανοποιούμαστε από τη ζωή και τους ανθρώπους αλλά και τον εαυτό μας;
Η ρίζα αυτών των δύσκολων συναισθημάτων είναι η συναισθηματική στέρηση.
Με λίγα λόγια αποτελεί ένα συνολικό σχήμα πεποιθήσεων, συναισθημάτων, σωματικών αντιδράσεων και συμπεριφορών γύρω από την αγάπη. Το σχήμα αυτό καλλιεργείται από την βρεφική ηλικία, όπως και τα περισσότερα πράγματα.
Μέσα από τα βιώματά μας, την ποιότητα του δεσμού με την οικογένεια, τις εμπειρίες, τις δύσκολες προσωπικότητες των γονέων, τις εικόνες και του ήχους που προσλαμβάναμε ως παιδιά, το σχήμα αυτό μας λέει ουσιαστικά ότι η ανάγκη για αγάπη δεν θα ικανοποιηθεί και θα εκπληρωθεί ποτέ στον βαθμό που θέλουμε, ακριβώς για το λόγο ότι δεν την πήραμε από τους γονείς μας.
Νιώθουμε ότι κανείς δεν μας καταλαβαίνει πραγματικά, κανείς δεν μας ακούει αληθινά. Δεν υπήρξαν στοιχεία τρυφερότητας, ζεσταριάς, αποδοχής, στοργής, προσοχής και φροντίδας από τους γονείς. Η συναισθηματική έκφραση μπορεί να ήταν μηδαμινή, οι γονείς απόντες συναισθηματικά ακόμη και με την φυσική τους παρουσία, λαμβάνοντας μία παραμέληση και αποστασιοποίηση. Το στήριγμα, η καθοδήγηση που είχαμε ως ανάγκη μπορεί να έλειπε και αυτή. Μεγαλώσαμε χωρίς να μάθουμε τί θα πει αγάπη.
Το κενό.
Η αίσθηση του κενού και της ματαιότητας, σαν να μην έχει τίποτα νόημα, είναι ένα πολύ δυσφορικό συναίσθημα, σαν να αποσυνδεόμαστε υπαρξιακά από τον κόσμο. Το κενό φέρνει και την θλίψη στο τέλος. Μπορεί να σημαίνει πολλά πράγματα. Βεβαίως, η συναισθηματική στέρηση, οι ανικανοποίητες ανάγκες, η εσωτερική μοναξιά, δημιουργούν στιγμές ή και ημέρες που νιώθουμε κενό, όμως δύναται να συνδέεται και με έναν μη ανεπτυγένο εαυτό.
Σε οικογένειες όπου το ευάλωτο παιδί δεχόταν έντονα την παρεμβατικότητα και την υπερεμπλοκή των γονέων σε διαφορετικά πράγματα, όταν η επιβλητικότητα των γονέων επισκίαζε την ελεύθερη βούληση και κρίση του παιδιού, διαμορφωνόταν μία ταυτότητα που είχε περισσότερα στοιχεία και επιθυμίες των γονιών παρά του ίδιου του παιδιού.
Για αυτό δυσκολευόμαστε να εμπιστευτούμε τον εαυτό μας σε νέα ξεκινήματα, να γίνουμε ανεξάρτητοι, αυτόνομοι, σίγουροι για τον εαυτό μας και πίσω από κάθε κίνηση υπάρχουν αμφιβολίες και άγχη. Βιώνουμε μία σύγχιση με τους στόχους μας, δεν ξερουμε τί θέλουμε αν θα το πετύχουμε και παραμένουμε ακινητοποιημένοι διαιωνίζοντας έναν ελλειπή εαυτό. Συνεπώς, ένας ελλειπής εαυτός πόσο νόημα και κίνητρο μπορεί να δώσει στη ζωή του και από που να το αντλήσει, εφόσον δεν έχει μάθει έτσι;
Ακόμη, το κενό επέρχεται από την αρνητική πεποίθηση ότι κάτι κακό θα συμβεί.
Μία πολύ συχνή πεποίθηση που εγκυμονεί αρχικά φόβο, άγχος, αγωνία. Αυτό το κάτι κακό θα συμβεί ακούγεται γενικό, όμως καθρεφτίζει όλα τα άσχημα συμβάντα που βιώσαμε ως παιδιά και κυρίως αυτά που συνέβαιναν με διάρκεια και ήταν χρόνια. Μία μητέρα χρόνια καταθλιπτική, ένας πατέρας αυστηρός που φώναζε και απειλούσε, δύο γονείς που συγκρούονταν, κάθε οικογενειακή στιγμή που ξεκινούσε ευχάριστα και κατέληγε με φασαρία, απομόνωση, εγκατάλειψη, και άλλα, χρωματίζουν τη ζωή και τις σχέσεις με ανασφάλεια, αστάθεια, και ότι οτιδήποτε και αν συμβαίνει θα καταλήξει με αρνητική έκβαση. Από αυτά, λοιπόν, χάνεται το κίνητρο, η ελπίδα να περιμένω το ευχάριστο, το θετικό, να ονειρεύομαι, να μπορώ να βρώ κάπου το νόημα.
Συντροφικές επιλογές συνδεδεμένες με την συναισθηματική στέρηση
Το σχήμα της συναισθηματικής στέρησης είναι αυτό που κατευθύνει πολλές φορές τη στάση μας και τα συμπεριφορικά μοτίβα μας μέσα σε μία σχέση, αλλά και που υποσυνείδητα επιλέγει τον/την συντροφο.
Συνήθως, η έλξη έρχεται από ανθρώπους συναισθηματικά μη διαθέσιμους, αποτραβηγμένους από το δικό τους συναίσθημα, μη εκδηλωτικούς, ασταθείς ως προς τη συμπεριφορά τους και το τί θέλουν διαωνίζοντας μία αίσθηση κενού και μη εμπιστοσύνης. ΟΙ άνθρωποι αυτοί μπορεί να είναι γενικά ψυχροί, μη δεκτικοί στο να προσφέρουν και να καλύψουν τις συναισθηματικές ανάγκες. Ο σύντροφος αντικατροπτίζει το σχήμα μας.
Από τη μία, αναρωτιόμαστε γιατί να γίνονται αυτές οι επιλογές από τη στιγμή που το έχουμε βιώσει από την οικογένειά μας και ψάχνουμε το αντίθετο πρότυπο;
Πρώτον, ο εγκέφαλός μας έχει κωδικοποιήσει την πραγματικότητα και τους ανθρώπους μέσα από τους γονείς, οπότε ελκύεται πιο εύκολα από το οικείο παρά από το άγνωστο. Δεύτερον, η συντροφική επιλογή μπορεί να υποδηλώνει μία ανάγκη αυτοπροστασίας μας, να μην πληγωθούμε έντονα και νιώθουμε μοναξιά και απόρριψη, φοβόμαστε πως να διαχειριστούμε την συναισθηματική εκδήλωση του άλλου με την πεποίθηση ότι είμαστε ανεπαρκείς σχετικά με την αυτήν, και στο βάθος ψάχνουμε να αποκαταστήσουμε τον χαμένο σύνδεσμο με την μητέρα ή τον πατέρα, τα οποία καταλήγουν τις περισσότερες φορές αποτυχημένα.
Μία συνηθισμένη αποφυγή που κάνουμε είναι να διατηρούμε τις σχέσεις αυτές αλλά με αποστασιοποίηση, δηλαδή αποτραβιόμαστε συναισθηματικά, απομονωνόμαστε, αποφεύγουμε την στενότητα και την οικειότητα και έχουμε μία τάση να εστιάζουμε και να προσανατολιζόμαστε πάνω στις ανάγκες του άλλου παραγκωνίζοντας τον εαυτό μας.
Ένας άλλο παράδειγμα, είναι η προσπάθεια υπεραναπλήρωσης της συναισθηματικής στέρησης όταν παρατηρούμε να κυνηγάμε συνεχείς προσδοκίες και μη ρεαλιστικές απαιτήσεις από τον μη διαθέσιμο σύντροφο. Περισσότερο προσοχή, περισσότερα τηλεφωνηματα, συνεχή παράπονα και διεκδίκηση αναγκών, εξέφραση ζήλιας, μοιάζει σαν να μην είναι τίποτα αρκετό.
Πως μπορώ να διαχειριστώ τα συναισθήματά μου;
Γενικά, τα συναισθήματα, θλίψης και κενού δεν εκδηλώνονται μόνα τους, αλλά πολλές φορές πιάνουμε τον εαυτό μας να νιώθει θυμό για όλη αυτήν την συναισθηματική στέρηση και αντιμετώπιση του παρελθόντος. Μπορεί συγχρόνως να νιώθουμε αδικημένοι, αποτυχημένοι, και ανίκανοι.
Αυτό που χρειάζεται να κατανοήσουμε είναι όσο και αν το συναίσθημα αντανακλά την εσωτερική μας αλήθεια, δεν σημαίνει ότι μας καθορίζει και ως ανθρώπους. Μέσω του συναισθήματος μπορούμε να κερδίσουμε πρόσβαση στα βαθιά και κρυφά σημεία της ψυχοσύνθεσής μας, να τα αναβιώσουμε στο παρόν με έναν ασφαλή τρόπο, με αποδοχή, να αναθεωρήσουμε πράγματα και πεποιθήσεις τραυματικές, και να μάθουμε πως να κατευθύνουμε το συναίσθημα εκεί που συμφέρει εμάς.
Η διαχείριση του συναισθήματος δεν σημαίνει να σταματήσουμε να νιώθουμε θλίψη ή κενό, αλλά όταν εμφανίζονται να τα αναγνωρίζουμε και να καθοδηγούμε εμείς και όχι αυτά. Πολλές φορές μέσα από υπερβολές έρχεται η ισορροπία, και μεσω της θλίψης και του κενού μπορούμε πια να αναζητήσουμε το αυθεντικό νόημα πρώτα στον εαυτό μας για το ποιοί είμαστε και τί θέλουμε και έπειτα στη σχέση μας με τους άλλους.
Αγκαλιάζουμε το συναίσθημά μας, όπως θα αγκαλιάζαμε το ευάλωτο παιδί μέσα μας και οποιοδήποτε άλλο παιδί που πέρασε δύσκολα, δείχνοντάς του ως ενήλικες πλέον το λειτουργικό δρόμο ενηλικίωσης, ωρίμανσης, καλύτερης ποιότητας ζωής και σχέσεων που δεν θα καθοδηγούνται μέσα από ένα σχήμα αλλά μέσα από το μυαλό και την κρίση του συνειδητού εαυτού. Και αυτό θα είναι πραγματική αγάπη.
