Όταν ήμασταν παιδιά, τα καλοκαίρια έμοιαζαν να διαρκούν για πάντα – ή σχεδόν. Οι ημέρες των διακοπών φαίνονταν σαν να μην είχαν τέλος, μέχρι που η αγορά μιας καινούργιας σχολικής τσάντας και των πρώτων τετραδίων σηματοδοτούσε την επιστροφή στα θρανία.
Ως ενήλικες όμως, διαπιστώνουμε ότι το καλοκαίρι φαίνεται να τελειώνει σχεδόν μόλις αρχίσει. Ανυπομονούμε για τις διακοπές μας. Προστατεύουμε τα σαββατοκύριακά μας. Παραπονιόμαστε για τις προσφορές «Επιστροφή στο Σχολείο» που φαίνεται να ξεκινούν την επόμενη μέρα από το κλείσιμο των σχολείων.
Η διαφορά δεν είναι η προφανής, ότι τα παιδιά κάνουν σχεδόν τρεις μήνες διακοπές. Ρωτήστε και τους εκπαιδευτικούς, που έχουν το ίδιο προνόμιο αλλά καθόλου την ίδια αίσθηση. Σύμφωνα με τον Δρ. Marc Wittmann, ερευνητή της αντίληψης του χρόνου στο Ινστιτούτο Πρωτοποριακών Τομέων Ψυχολογίας και Ψυχικής Υγείας στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας, η εξήγηση βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η μνήμη: ποιες στιγμές αποθηκεύονται και ποιες χάνονται χωρίς να αφήσουν ισχυρό αποτύπωμα, αναφέρει το Popular Science.
Όταν αναπολούμε μια περίοδο της ζωής μας, η αίσθηση του πόσο κράτησε εξαρτάται από το πόσες στιγμές θυμόμαστε από αυτήν. Οι καινούργιες εμπειρίες – οι «πρώτες φορές», οι εκπλήξεις, οτιδήποτε αιφνιδιάζει τον εγκέφαλο – είναι πιθανότερο να διατηρηθούν στη μνήμη. Στην παιδική ηλικία, τέτοιες εμπειρίες υπάρχουν παντού. Σχεδόν τα πάντα συμβαίνουν για πρώτη φορά.
«Στην παιδική ηλικία όλα φαίνονται καινούργια», εξηγεί ο Δρ. Wittmann. «Η πρώτη βόλτα με ένα πόνι, η πρώτη επίσκεψη στο τσίρκο, οι πρώτες διακοπές στη θάλασσα – όλα είναι μια πρώτη φορά».
Παράλληλα, ο εγκέφαλος ενός παιδιού εξακολουθεί να αναπτύσσεται. Έτσι, όχι μόνο επεξεργάζεται διαρκώς νέες εμπειρίες, αλλά αυτό γίνεται μέσα από έναν εγκέφαλο που αλλάζει με γρήγορους ρυθμούς. «Κάθε χρόνος είναι ένας εντελώς καινούργιος χρόνος για ένα παιδί ή έναν έφηβο», αναφέρει ο ερευνητής. «Συμβαίνουν τόσες πολλές σωματικές και νοητικές αλλαγές, ώστε κάθε χρόνο το παιδί είναι ένας νέος άνθρωπος».
Μια δημοφιλής θεωρία υποστηρίζει ότι η αίσθηση του χρόνου σχετίζεται με τις αναλογίες: για ένα παιδί πέντε ετών, ένας χρόνος αντιπροσωπεύει το ένα πέμπτο της ζωής του, ενώ για έναν άνθρωπο 50 ετών μόλις το ένα πεντηκοστό.
Ο Δρ. Wittmann, ωστόσο, επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι ο εγκέφαλος υπολογίζει τον βιωμένο χρόνο με τόσο μαθηματικό τρόπο. Αυτό που συμβαίνει, λέει, είναι κάτι πιο ανθρώπινο και πιο περίπλοκο. Σε κάποιο σημείο, η παιδική ηλικία τελειώνει. Η ανάπτυξη επιβραδύνεται, ο εγκέφαλος σταθεροποιείται και ο κόσμος παύει να μοιάζει τόσο καινούργιος. Οι ενήλικες έχουν ζήσει αρκετά καλοκαίρια και γνωρίζουν περίπου τι να περιμένουν.
Εκεί είναι που ο χρόνος αρχίζει να «επιταχύνεται». Με λιγότερες πρωτόγνωρες εμπειρίες να αποθηκεύονται, υπάρχουν λιγότερες αναμνήσεις στις οποίες μπορούν να ανατρέξουν αργότερα. Τα καλοκαίρια δεν γίνονται πραγματικά μικρότερα· απλώς αφήνουν πίσω τους λιγότερα νέα μνημονικά ίχνη.
Νεότερη μελέτη του Wittmann και των συνεργατών του, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Memory & Cognition, εξέτασε τη μνήμη και την αντίληψη του χρόνου σε ενηλίκους ηλικίας από 20 έως 90 ετών.
Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία συμμετέχοντες δεν περιέγραφαν τις αναμνήσεις τους ως πιο αχνές. Αντίθετα, όσες διατηρούσαν ήταν συχνά πιο πλούσιες και συναισθηματικά έντονες από εκείνες των νεότερων. Αυτό που φαινόταν να υποχωρεί ήταν η ικανότητα καταγραφής των συνηθισμένων, καθημερινών στιγμών. Ο Wittmann συνδέει την αλλαγή αυτή με τη γνωστική φθορά, η οποία μπορεί να αρχίσει ήδη από τη δεκαετία των 30 και να γίνεται πιο έντονη μετά τα 50 ή τα 60. «Και αυτό φαίνεται να συσχετίζεται ακριβώς με την αίσθηση ότι τα τελευταία δέκα χρόνια πέρασαν τόσο γρήγορα», λέει.
Τα καλά νέα είναι ότι μπορούμε ακόμα να ζούμε την καθημερινότητά μας με τρόπους που επιβραδύνουν το αμείλικτο τικ-τοκ του ρολογιού, ή τουλάχιστον κάνουν αυτά τα δευτερόλεπτα, τα λεπτά και τις ώρες πιο αξέχαστα.
Ο Δρ. Wittmann συνιστά την αναζήτηση νέων εμπειριών, τόπων και ανθρώπων. Ακόμη και μικρές αλλαγές στη συνηθισμένη καθημερινότητα μπορούν να δημιουργήσουν ισχυρότερες αναμνήσεις. Η σωματική δραστηριότητα, οι κοινωνικές σχέσεις και οι νοητικές προκλήσεις θεωρούνται επίσης σημαντικές, καθώς είναι συνήθειες που μπορούν να περιορίσουν τη γνωστική φθορά σε μεγαλύτερες ηλικίες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να γεμίσουμε τον ελεύθερο χρόνο μας:
«Πολύ συχνά, οι άνθρωποι πιστεύουν ότι πρέπει να γεμίσουν τα Σάββατά τους με δραστηριότητες. Αλλά επειδή είστε τόσο επικεντρωμένοι στο χρονοδιάγραμμα των δραστηριοτήτων, ο χρόνος θα περάσει και πάλι γρήγορα. Αντ’ αυτού, προσπαθήστε να ζήσετε το πρωινό του Σαββάτου σας. Ξεκινήστε τη μέρα χωρίς σχέδια, έχετε συνείδηση του πώς νιώθετε και τι θέλετε να κάνετε, και μείνετε ανοιχτοί σε ό,τι προκύψει».
Τα ατελείωτα καλοκαίρια της παιδικής ηλικίας ίσως να μην επιστρέψουν. Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι οι άνθρωποι διαθέτουν μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στην εμπειρία του χρόνου από όσο πιστεύουν. «Τα συναισθήματα είναι ουσιαστικά η κόλλα της μνήμης», καταλήγει ο Wittmann. «Αν κάτι είναι πολύ έντονο συναισθηματικά, μπορεί να μείνει μαζί μας για όλη μας τη ζωή».
