Ένα ακόμη κομμάτι στο δύσκολο παζλ της ανθρώπινης συμπεριφοράς έρχονται να προσθέσουν νευροεπιστήμονες, οι οποίοι εντόπισαν μηχανισμό του εγκεφάλου που φαίνεται να παίζει καθοριστικό ρόλο στην ικανότητά μας να εγκαταλείπουμε παλιές συνήθειες και να προσαρμοζόμαστε σε νέες συνθήκες.
Η μελέτη πραγματοποιήθηκε από ερευνητές του Ινστιτούτου Επιστήμης και Τεχνολογίας της Οκινάουα και δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications. Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται η λεγόμενη συμπεριφορική ευελιξία, δηλαδή η δυνατότητα ενός οργανισμού να αλλάζει στρατηγική όταν οι συνθήκες γύρω του μεταβάλλονται.
Πρόκειται για μια λειτουργία ζωτικής σημασίας, όχι μόνο για τα ζώα αλλά και για τον άνθρωπο. Από τις καθημερινές κοινωνικές συναναστροφές μέχρι τις επαγγελματικές προκλήσεις και τις απρόβλεπτες καταστάσεις, η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε πότε κάτι δεν λειτουργεί πια και να δοκιμάζουμε κάτι διαφορετικό αποτελεί βασικό εργαλείο προσαρμογής.
Το πείραμα με τα ποντίκια
Για να μελετήσουν τον μηχανισμό αυτό, οι επιστήμονες εκπαίδευσαν ποντίκια να κινούνται μέσα σε έναν εικονικό λαβύρινθο. Τα ζώα έμαθαν σταδιακά ποια διαδρομή οδηγούσε σε ανταμοιβή, ακολουθώντας επαναλαμβανόμενα την ίδια επιλογή.
Στη συνέχεια, οι ερευνητές άλλαξαν τους κανόνες του παιχνιδιού. Η διαδρομή που μέχρι τότε οδηγούσε στην ανταμοιβή σταμάτησε να αποδίδει. Με άλλα λόγια, τα ποντίκια βρέθηκαν μπροστά σε μια απρόσμενη αποτυχία, κάτι που ανάγκασε τον εγκέφαλό τους να αποφασίσει αν θα επιμείνει στην παλιά στρατηγική ή αν θα αναζητήσει νέα λύση.
Με τη βοήθεια προηγμένων τεχνικών απεικόνισης, οι επιστήμονες παρακολούθησαν σε πραγματικό χρόνο τη δραστηριότητα του εγκεφάλου των ζώων. Εκεί διαπίστωσαν ότι, όταν η αναμενόμενη ανταμοιβή δεν ερχόταν, αυξανόταν η απελευθέρωση ακετυλοχολίνης σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου.
Ο ρόλος της ακετυλοχολίνης
Η ακετυλοχολίνη είναι ένας νευροδιαβιβαστής που συμμετέχει σε πολλές εγκεφαλικές λειτουργίες, μεταξύ των οποίων η μάθηση, η μνήμη και η προσοχή. Στην παρούσα μελέτη φάνηκε ότι παίζει κρίσιμο ρόλο και στην απόφαση αλλαγής συμπεριφοράς.
Όσο μεγαλύτερη ήταν η αύξηση της ακετυλοχολίνης, τόσο πιθανότερο ήταν τα ποντίκια να εγκαταλείψουν την προηγούμενη επιλογή τους και να δοκιμάσουν μια διαφορετική διαδρομή. Αντίθετα, όταν οι ερευνητές περιόρισαν την παραγωγή της συγκεκριμένης ουσίας, τα ζώα εμφάνισαν μικρότερη διάθεση προσαρμογής και έτειναν να παραμένουν κολλημένα στην παλιά στρατηγική.
Το εύρημα αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς δείχνει ότι ο εγκέφαλος δεν αντιδρά απλώς μηχανικά στην αποτυχία. Αντίθετα, φαίνεται να διαθέτει έναν βιολογικό μηχανισμό που τον βοηθά να «διαβάζει» την αλλαγή των συνθηκών και να ενεργοποιεί νέα συμπεριφορά.
Γιατί δεν αλλάζουν όλες οι συνήθειες εύκολα
Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι δεν αντέδρασαν όλα τα σχετικά εγκεφαλικά κύτταρα με τον ίδιο τρόπο. Κάποιες ομάδες χολινεργικών ενδονευρώνων αύξησαν τη δραστηριότητά τους, ενώ άλλες εμφάνισαν μικρότερη μεταβολή ή ακόμη και μείωση.
Αυτή η διαφοροποίηση μπορεί να εξηγεί γιατί ο εγκέφαλος δεν πετάει αμέσως στα σκουπίδια μια παλιά στρατηγική. Κρατά, κατά κάποιον τρόπο, αρχείο από συμπεριφορές που κάποτε λειτούργησαν, ώστε να μπορεί να τις επαναφέρει αν χρειαστεί. Παραδοσιακά πράγματα: ό,τι δούλεψε στο παρελθόν δεν το διαγράφεις έτσι απλά — απλώς μαθαίνεις πότε να το αφήνεις στην άκρη.
Πιθανές εφαρμογές στην ψυχική υγεία
Τα αποτελέσματα της μελέτης μπορεί να έχουν σημασία και για την κατανόηση νευροψυχιατρικών διαταραχών, στις οποίες η αλλαγή συνηθειών και συμπεριφορών είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να αφορούν τον εθισμό, την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, αλλά και παθήσεις όπως η νόσος του Πάρκινσον ή η σχιζοφρένεια.
Η καλύτερη κατανόηση του ρόλου της ακετυλοχολίνης θα μπορούσε στο μέλλον να βοηθήσει στην ανάπτυξη πιο στοχευμένων θεραπευτικών προσεγγίσεων. Αν οι επιστήμονες καταφέρουν να αποκωδικοποιήσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια πώς ο εγκέφαλος αποφασίζει να αλλάξει πορεία, τότε ίσως ανοίξει ο δρόμος για νέες παρεμβάσεις σε διαταραχές όπου το άτομο δυσκολεύεται να ξεφύγει από επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς.
Η μελέτη δεν δίνει ακόμη άμεσες θεραπευτικές λύσεις. Δείχνει, όμως, κάτι σημαντικό: το να «σπάσει» κανείς μια συνήθεια δεν είναι απλώς θέμα θέλησης. Είναι και θέμα εγκεφαλικών μηχανισμών. Και όσο περισσότερο τους κατανοούμε, τόσο πιο κοντά ερχόμαστε στο να βοηθήσουμε ανθρώπους που παλεύουν με συμπεριφορές από τις οποίες δεν μπορούν εύκολα να απαλλαγούν.
