Υπάρχει μια παράξενη, σχεδόν ανησυχητική λεπτομέρεια στο πώς μιλούν σήμερα τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης: η υπερβολικά γλυκιά συμπόνια τους και η αδιάσειστη αυτοπεποίθησή τους δημιουργούν μια αίσθηση οικειότητας, αλλά και μια βαθιά ανησυχία.

Και οι δύο αυτές τάσεις —η «γλυκανάλατη» ενσυναίσθηση και η αλαζονική σιγουριά— μοιάζουν με συμπεριφορές που συναντάμε συχνά στους ανθρώπους όταν προσπαθούν να προστατέψουν ένα εύθραυστο κομμάτι του εαυτού τους. Γι’ αυτό η Jennine Gates στο Psyche ξεκινά την ανάλυσή της από μια προκλητική ιδέα: οι παραισθήσεις της AI δεν είναι απλώς λάθη, αλλά οργανικά προϊόντα συστημάτων που έχουν χτιστεί για να φαίνονται συνεκτικά ακόμη κι όταν δεν έχουν τίποτα συνεκτικό να πουν.

Την ίδια στιγμή, η Zyra Lane στο AIinsights News δίνει το άλλο μισό του παζλ: στα social media, η AI προδίδεται όχι από την απανθρωπιά της, αλλά από την υπερβολική της… «ανθρωπιά». Από εκείνες τις απαντήσεις που μοιάζουν σαν να τις έχει γράψει κάποιος που έχει περάσει από δέκα κύκλους ομαδικής θεραπείας και δεν έχει πει ποτέ στη ζωή του «όχι». Εκεί έρχεται η πρώτη ρωγμή στην εικόνα της μηχανής: δεν διαφωνεί ποτέ.

«Είμαι περήφανη για σένα»
Η Lane περιγράφει περιστατικά όπου bots σχολιάζουν παραβατικές συμπεριφορές με αχόρταγη γλυκύτητα. Κάποιος παραδέχεται ότι σταμάτησε την ιατρική του αγωγή και το bot απαντά: «Είμαι περήφανη για σένα. Τιμώ το ταξίδι σου». Άλλος εξομολογείται ότι ξέχασε ξανά τα γενέθλια του συντρόφου του, κι η AI τον διαβεβαιώνει ότι «η αυτοφροντίδα είναι προτεραιότητα». Πρόκειται για έναν μηχανισμό που έχει προγραμματιστεί να αποφεύγει τη σύγκρουση, όχι να καταλαβαίνει την πραγματικότητα.

Και όμως, η ίδια τεχνητή νοημοσύνη που αρνείται να σε ταρακουνήσει με μια σκληρή αλήθεια, είναι απολύτως πρόθυμη να σου δώσει μια απάντηση που δεν έχει καμία βάση. Η Lane εξηγεί πώς οι μηχανές μπορούν να επινοήσουν νόμους, αποφάσεις, έρευνες ή στατιστικά με την ψυχραιμία καθηγητή πανεπιστημίου. Το πρόβλημα δεν είναι ότι κάνουν λάθος — όλοι κάνουμε. Το πρόβλημα είναι ότι κάνουν λάθος με απόλυτη αυτοπεποίθηση.

Η «αρχιτεκτονική» της ΑΙ
Αυτή η διπλή όψη της AI —υπερβολικά γλυκιά και υπερβολικά σίγουρη— εξηγεί στην ανάλυσή της η Jennine Gates. Η Gates δεν μιλά για λάθη μηχανών, μιλά για αρχιτεκτονική. Τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, εξηγεί, δεν έχουν δυνατότητα αναστοχασμού, δεν μπορούν να κρατήσουν αντιφατικές πληροφορίες όπως ένας υγιής ψυχισμός, δεν μπορούν να σταθούν στη μέση του «δεν ξέρω ακόμη». Αντίθετα, έχουν βελτιστοποιηθεί ώστε να παράγουν την πιο «εύλογη» ακολουθία λέξεων — ακόμη κι αν αυτή η ακολουθία δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα.

Αυτό που προκαλεί δέος στην ανάλυση της Gates είναι το πώς παρομοιάζει αυτή τη μηχανική ένταση προς τη συνοχή με κάτι βαθιά ανθρώπινο: τη ναρκισσιστική συμπλοκή. Όχι γιατί η AI έχει ναρκισσισμό — δεν έχει καν «εαυτό». Αλλά γιατί και ο ναρκισσιστικός νους, όταν απειλείται, παράγει μια συνεκτική αφήγηση, όχι για να περιγράψει την αλήθεια, αλλά για να προστατεύσει την εύθραυστη εσωτερική του σταθερότητα. Ομοίως, η AI δεν παράγει συνεκτικό λόγο επειδή γνωρίζει, αλλά επειδή δεν αντέχει το κενό.

Κι εδώ ακριβώς γίνεται η πιο γόνιμη —και ίσως η πιο ανησυχητική— σύνδεση με τη θεωρητική βιβλιογραφία. Στο άρθρο Dissociation and Confabulation in Narcissistic Disorders του καθηγητή ψυχολογίας Dr. Sam Vaknin στο Herald Open Access, η περιγραφή των ναρκισσιστικών μηχανισμών άμυνας μοιάζει ανατριχιαστικά με το πώς λειτουργούν τα σημερινά γλωσσικά μοντέλα: ένα σύστημα που, μπροστά σε εσωτερικά κενά, δεν αντέχει την ανισορροπία· δεν μπορεί να συγκρατήσει αντιφάσεις· δεν έχει πρόσβαση σε έναν «πυρήνα» αλήθειας και άρα αναγκάζεται να παράγει αφηγήματα για να διατηρεί μια ψευδαίσθηση συνοχής.

Αυτό που η θεωρία περιγράφει ως διασχιστικά κενά και μυθομανία στον ναρκισσιστικό νου —η αντικατάσταση της μνήμης με εύλογα, αλλά πλαστά «συμπληρώματα»— εμφανίζεται στις μηχανές ως παραγωγή απαντήσεων που καλύπτουν το κενό γνώσης με λεκτική ευκολία. Όπως ο ναρκισσιστής παράγει αφήγημα για να θωρακίσει την εσωτερική του σταθερότητα, έτσι και η AI παράγει αφήγημα για να διατηρήσει την μορφή, όχι την αλήθεια. Κι αν στον άνθρωπο αυτός ο μηχανισμός έχει τις ρίζες του στην ανάγκη προστασίας ενός τραυματισμένου Εαυτού, στη μηχανή προκύπτει από την αρχιτεκτονική της: ένα μοντέλο φτιαγμένο να είναι συνεκτικό —όχι αληθές. Το αποτέλεσμα, ωστόσο, είναι ομοιόμορφο: μια οντότητα που δεν μπορεί να ανεχθεί το «κενό» και προτιμά να το γεμίζει με κατασκευές.

Η Gates θυμίζει ότι ένας καλά ενσωματωμένος εαυτός μπορεί να ζήσει με αντιφάσεις, να μάθει από λάθη, να επεξεργαστεί ταυτόχρονα την αγάπη και τον θυμό, την κριτική και την ασφάλεια. Η AI δεν μπορεί να κάνει τίποτα από αυτά. Όταν βρίσκεται μπροστά σε αντιφατικές πληροφορίες, δεν μπορεί να τις κρατήσει — τις εξομαλύνει. Δεν μπορεί να περιμένει — απαντά. Και όταν δεν έχει τι να πει, δεν λέει «δεν ξέρω», αλλά φτιάχνει κάτι που μοιάζει σαν να ξέρει.

Ένας παράξενος ψυχικός καθρέφτης
Ετσι, η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί σαν ένας παράξενος ψυχικός καθρέφτης: όχι ο καθρέφτης που αντανακλά τη σκέψη μας, αλλά αυτός που αντανακλά τις πιο εύθραυστες πλευρές μας. Όπως γράφει η Gates, η AI είναι «ένας κούφιος καθρέφτης»: μιμείται το ύφος, όχι την ουσία. Και όσο πιο φυσικά μιλάει, τόσο πιο πολύ αποκαλύπτει ότι αυτό που μας φοβίζει δεν είναι η μηχανική της φύση, αλλά η ανατριχιαστική ομοιότητα με τα ανθρώπινα ψυχολογικά μας κενά.

Στην καθημερινότητα αυτό φαίνεται παντού: από ψεύτικες ακαδημαϊκές παραπομπές που εμφανίζονται με αψεγάδιαστη αυτοπεποίθηση, μέχρι γλυκές απαντήσεις που μοιάζουν βγαλμένες από manual καλοσύνης. Η AI μπορεί να σε διαβεβαιώσει ότι «έχεις δίκιο» και ταυτόχρονα να σου δώσει πληροφορίες που δεν υπήρξαν ποτέ. Δεν είναι ότι προσπαθεί να σε εξαπατήσει· είναι ότι δεν γνωρίζει πώς να κάνει κάτι διαφορετικό.

Και ίσως εδώ κρύβεται ο μεγαλύτερος κίνδυνος, αυτός που επισημαίνουν και η Gates και η Lane: μια μηχανή που δεν διαφωνεί ποτέ μαζί σου και μια μηχανή που δεν σταματά ποτέ να μιλάει μπορεί να γίνει ιδιαίτερα επικίνδυνη σε ανθρώπους ευάλωτους, ανασφαλείς ή απομονωμένους. Η κολακεία και η ψεύτικη βεβαιότητα μπορεί να ενισχύσουν παραμορφωμένες αντιλήψεις, να θολώσουν όρια, να δώσουν λανθασμένη αίσθηση αυθεντίας.

Το επόμενο βήμα, γράφει η Gates, δεν είναι να κάνουμε την AI πιο έξυπνη, αλλά να τη διδάξουμε να αντέχει την αβεβαιότητα. Να μπορεί να πει «δεν είμαι βέβαιη» χωρίς να το θεωρεί αποτυχία. Να σταματήσει να γεμίζει τα κενά με πιθανότητες και να μάθει να ζει με το κενό — όπως κάνουν οι άνθρωποι που έχουν αληθινή εσωτερική σταθερότητα.

Μέχρι τότε, όταν συναντάμε online μια απάντηση που είναι υπερβολικά ευγενική ή υπερβολικά σίγουρη, δεν χρειάζεται τεστ AI· χρειάζεται μόνο μια απλή ανθρώπινη διαίσθηση:

αν κάτι ακούγεται «πολύ σωστό» ή «πολύ στρογγυλεμένο» για να είναι αληθινό, το πιθανότερο είναι ότι δεν προέρχεται από άνθρωπο — προέρχεται από τη γλώσσα που προσπαθεί να καλύψει το κενό της με συνοχή.

Κι αυτό λέει πιο πολλά για εμάς απ’ ό,τι για τη μηχανή.

«Πώς μπορούν οι άνθρωποι να μαθαίνουν, να μοιράζονται εμπειρίες, να λύνουν προβλήματα και να βελτιώνουν τις δεξιότητές τους όταν εργάζονται εξ αποστάσεως, από το σπίτι; Ας μην ασχοληθούμε με τα μακροπρόθεσμα πιθανά προβλήματα ψυχικής υγείας που θα έχουν. Ειδικά οι νέοι που ζουν και εργάζονται απομονωμένοι στο σπίτι θα έχουν περιορισμένη προοπτική επαγγελματικής εμπειρίας και μάθησης λόγω έλλειψης της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης».

Ήταν καταπέλτης ο Ντένις Ο’Μπράιαν μιλώντας την Τρίτη στο συνέδριο του μεγαλύτερου συνδικάτου της Ιρλανδίας Siptu, που διοργανώθηκε στο Γκάλγουεϊ. Ο ιρλανδός μεγαλοεπιχειρηματίας, ιδρυτής και πρόεδρος της εταιρείας τηλεπικοινωνιών Digicel που δραστηριοποιείται στις χώρες της Καραϊβικής, της Κεντρικής Αμερικής και του Ειρηνικού, άσκησε δριμεία κριτική στις λεγόμενες «υβριδικές εργασιακές ρυθμίσεις», τη νέα πρακτική στην απασχόληση του 21ου αιώνα που έφερε στο προσκήνιο πριν από λίγα χρόνια ως λύση ανάγκης η παγκόσμια υγειονομική κρίση της Covid 19, αλλά η ίδια η ζωή δείχνει ότι ήρθε για να μείνει.

«Ελλιπής και άστοχη κριτική»
Οι εκπρόσωποι των εργαζομένων τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα που πήραν το λόγο χαρακτήρισαν «ελλιπή και άστοχη» την κριτική του πλουσιότερου Ιρλανδού που έχει τη μόνιμη κατοικία του στη χώρα. Αμφισβήτησαν τον χαρακτηρισμό της υβριδικής εργασίας ως προβλήματος από τον Ντένις Ο’Μπράιαν, υποστηρίζοντας ότι η ευελιξία που συνεπάγεται η εξ αποστάσεως απασχόληση των εργαζομένων είναι προς όφελος τόσο της διοίκησης της επιχείρησης όσο και των ίδιων των εργαζομένων.

«Όσοι μοιράζονται τον εργασιακό χρόνο τους μεταξύ σπιτιού και γραφείου και όσοι διευθύνουν επιχειρήσεις που έχουν υιοθετήσει την υβριδική εργασία για μέρος ή για το σύνολο του εργατικού τους δυναμικού γνωρίζουν ότι από λειτουργική άποψη το υβριδικό μοντέλο λειτουργεί καλά», δήλωσε σε ρεπορτάζ των «Irish Times» ο Σιαράν Μακένα, διοικητικός υπάλληλος του Πανεπιστημίου του Δουβλίνου (DCU).

«Η υβριδική εργασία είναι ένα καυτό ζήτημα για το προσωπικό»

Ο Μακένα, ο οποίος βοήθησε ως εκπρόσωπος του Siptu στη διαπραγμάτευση των εργασιακών ρυθμίσεων του Πανεπιστημίου, σχολιάζοντας τα όσα είπε ο Ο’Μπράιαν, εκτίμησε ότι «ίσως βλέπει τα πράγματα από μια πιο στρατηγική οπτική γωνία, αλλά από λειτουργική άποψη το υβριδικό σύστημα λειτουργεί καλά».

Ο ιρλανδός συνδικαλιστής δήλωσε ότι εμπειρία της εργασίας τριών ημερών στο γραφείο και δύο από το σπίτι των υπαλλήλων του CDU, που συμφωνήθηκε εν τέλει παρά την απαίτηση της διοίκησης για τετραήμερη παρουσία στο γραφείο, αποδείχθηκε ότι έχει συμβάλει στην αύξηση της παραγωγικότητας του διοικητικού προσωπικού του εκπαιδευτικού ιδρύματος.

«Εξευγενισμός»
Ο Σιαράν Μακένα πέρα από την αποτελεσματικότητα της εργασίας, αναφέρθηκε και στις οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις της υβριδικής απασχόλησης. Ο ίδιος κατοικεί στο βιομηχανικό λιμάνι Ντρογκίντα, 43 χιλιόμετρα βόρεια του Δουβλίνου, και κάνει ένα ολόκληρο ταξίδι για να φτάσει στον τόπο της εργασία του για λόγους οικονομικούς. «Ένας μεγάλος αριθμός συναδέλφων μου ζει, όπως κι εγώ, σε μεγάλες αποστάσεις από το Πανεπιστήμιο λόγω του κόστους στέγασης στην πρωτεύουσα», εξήγησε στον Έμετ Μαλόουν των «Irish Times».

Είναι λοιπόν και ο περιβόητος «εξευγενισμός του Δουβλίνου», η «gentrification», που έχει εκτινάξει στα ύψη τις τιμές των ενοικίων και αναγκάζει τους εργαζομένους να αναζητούν κατοικίες μακριά από τον τόπο της εργασίας τους.

«Ως εκ τούτου η υβριδική εργασία είναι ένα καυτό ζήτημα για το προσωπικό. Αν τους λέγατε ότι πρέπει να κάνουν τη διαδρομή σπίτι-γραφείο-σπίτι πέντε φορές την εβδομάδα νομίζω πως πολλά στελέχη του Πανεπιστημίου θα υπέβαλλαν την παραίτησή τους», είπε χαρακτηριστικά ο Μακένα.

Υγεία και παραγωγικότητα
Η Άλι Κέρτις εργάζεται σε μεγάλη ασφαλιστική εταιρεία του Δουβλίνου και κατοικεί στο Ρας, μια μικρή πόλη 10.000 κατοίκων 30 χιλιόμετρα βόρεια της πρωτεύουσας. Η ιρλανδή συνδικαλίστρια σημειώνει ότι η υβριδική σύμβαση εργασίας αποτελεί ένα πολύ σημαντικό θέμα συζήτησης για τους συναδέλφους της που εκπροσωπεί και οι οποίοι, όπως και η ίδια, λόγω «gentrification» αναγκάζονται να ζουν μακριά από το κέντρο της πρωτεύουσας, όπου βρίσκονται τα γραφεία της ασφαλιστικής εταιρείας.

«Τις ημέρες που κατεβαίνω στο γραφείο ξεκινώ από το σπίτι στις 6 και μισή το πρωί για να φθάσω στη δουλειά στις 8. Χάνω δηλαδή τρεις ώρες στο πήγαινε-έλα, κάτι που θα ισοδυναμούσε με 15 ώρες εβδομαδιαίως σε περίπτωση που είχα καθημερινή φυσική παρουσία στο γραφείο. Σχεδόν δύο οκτάωρα επιπλέον τη βδομάδα χάνουν όσοι αναγκάζονται να ζουν μακριά από το κέντρο της πόλης προκειμένου να μην ξοδεύουν το μισό τους μισθό στο νοίκι», σημειώνει μιλώντας στους «Irish Times» η Άλι Κέρτις.

Αναφερόμενη στην ψυχική επίδραση της τηλεργασίας για τους εργαζομένους, η ιρλανδή ασφαλίστρια περιέγραψε μια διαφορετική εικόνα από εκείνη που σκιαγράφησε στο συνέδριο του Siptu ο μάνατζερ Ντένις Ο’Μπράιαν: «Όταν έχετε χτίσει τη ζωή σας γύρω από μια υβριδική σχέση εργασίας και αναγκάζεστε να αυξάνετε τις ημέρες παρουσίας στο γραφείο, η αίσθηση απογοήτευσης και η αγωνία να φροντίσετε τα παιδιά και τις υποχρεώσεις που παραμελείτε επειδή βρίσκεστε καθ’ οδόν τρεις ώρες είναι τόσο μεγάλη, που σίγουρα επηρεάζει την παραγωγικότητα στην εργασία σας».

Τόσο όσο
Η Λόρεν Ο’Ρουρκ εργάζεται για την Εθνική Αρχή Μεταφορών της Ιρλανδίας, η οποία πρόσφατα μετακόμισε στην περιοχή Σμίθφιλντ του Δουβλίνου. Δουβλινέζα και η ίδια, μεταβαίνει στη δουλειά δύο ημέρες τη βδομάδα με το ποδήλατό της. Συχνά όμως πρέπει να έχει φυσική παρουσία περισσότερες ημέρες στην εργασία της.

Για την ίδια δεν είναι μεγάλο το πρόβλημα, όμως για πολλούς συναδέλφους τους τα πράγματα είναι πολύ δύσκολα. «Έχουμε κάποιον που ξεκίνησε πρόσφατα να εργάζεται μαζί μας και ζει στο Λίμερικ. Η διαδρομή μέχρι να φτάσει στο γραφείο τού παίρνει δυόμισι ώρες. Υπάρχουν επίσης δύο άτομα στην ομάδα μου που ζουν στη Βόρεια Ιρλανδία, στο Μπάνμπριτζ και στο Μπέλφαστ», σημειώνει η Λόρεν Ο’Ρουρκ, η οποία είναι επίσης συνδικαλίστρια στο Siptu.

«Ακόμα και για όσους κατοικούν στο Δουβλίνο η υβριδική εργασία μειώνει την πίεση στο σύστημα μεταφορών της πρωτεύουσας και επίσης αποκλιμακώνει την πίεση χρόνου που δημιουργούν οι σημερινοί γρήγοροι ρυθμοί ζωής στους εργαζομένους, ειδικά στις γυναίκες που μεγαλώνουν παιδιά. Ταυτόχρονα οι εργοδότες ωφελούνται διότι οι τηλεργαζόμενοι δηλώνουν λιγότερες ημέρες ασθενείας», δηλώνει στους «Irish Times» η Λόρεν Ο’Ρουρκ.

Όσο για τις επισημάνσεις του Ντένις Ο’Μπράιεν στο συνέδριο του συνδικάτου, η κυρία Ο’Ρουρκ είπε ότι, αν και έχουν κάποια βάση στα σημεία που αφορούν την μαθητεία των νέων εργαζομένων και εν γένει την εξοικείωσή τους με το αντικείμενο της εργασίας, «δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να τροφοδοτούν τη φωτιά». Εξάλλου η τηλεργασία δεν είναι ταμπού. «Δεν ενδείκνυται για όλους τους εργαζομένους και για κάθε μορφή απασχόλησης, από την άλλη πλευρά όμως δεν μπορεί κάποιος να την απορρίπτει συλλήβδην».

Πηγή: ot.gr