Τουλάχιστον επτά κλινικές στην Ελλάδα προμηθεύτηκαν σπέρμα από Δανό δότη, ο οποίος αποδείχθηκε ότι φέρει μετάλλαξη στο γονίδιο TP53, μια γενετική αλλοίωση που είναι γνωστό ότι αυξάνει κατακόρυφα τον κίνδυνο καρκινογενέσεων.
Η υπόθεση ήρθε για πρώτη φορά στο φως τον Νοέμβριο του 2020, όταν Έλληνας παιδοογκολόγος—που μίλησε ανώνυμα λόγω της ευαισθησίας του θέματος—εντόπισε τη μετάλλαξη σε τρία παιδιά της ίδιας οικογένειας. Όλα είχαν συλληφθεί μέσω εξωσωματικής γονιμοποίησης, σε διαφορετικές ελληνικές κλινικές, με σπέρμα από τον συγκεκριμένο δότη. Ένα εκ των παιδιών έχει ήδη εμφανίσει καρκίνο.
Το 2023, ο ίδιος γιατρός εντόπισε και τέταρτο παιδί που φέρει τη μετάλλαξη TP53, επίσης γεννημένο από σπέρμα του ίδιου δότη.
197 παιδιά σε όλη την Ευρώπη
Ο δότης, που φέρεται να αγνοούσε πλήρως ότι έφερε επικίνδυνη μετάλλαξη, έχει αποκτήσει τουλάχιστον 197 παιδιά σε όλη την Ευρώπη. Ορισμένα από αυτά έχουν ήδη χάσει τη ζωή τους από καρκίνο, ενώ οι ειδικοί προειδοποιούν ότι μόνο μικρό ποσοστό όσων κληρονομούν τη μετάλλαξη δεν θα νοσήσει στη διάρκεια της ζωής του.
Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Σπέρματος της Δανίας, η οποία διέθετε το υλικό, παραδέχτηκε ότι το σπέρμα του συγκεκριμένου δότη χρησιμοποιήθηκε υπέρμετρα σε ορισμένες χώρες, παραβιάζοντας στην πράξη τη διεθνή σύσταση για περιορισμό του αριθμού των απογόνων ανά δότη.
Ο σχετικός χάρτης που δημοσιεύθηκε αποτυπώνει όλες τις χώρες όπου κλινικές εξωσωματικής προμηθεύτηκαν το σπέρμα.
Η έρευνα και το προφίλ του δότη
Η αποκάλυψη είναι αποτέλεσμα διακρατικής έρευνας 14 δημόσιων ραδιοτηλεοπτικών οργανισμών, μεταξύ των οποίων και το BBC, στο πλαίσιο του Investigative Journalism Network της Ευρωπαϊκής Ραδιοτηλεοπτικής Ένωσης.
Ο δότης ήταν φοιτητής όταν άρχισε να δίνει σπέρμα το 2005, αμειβόμενος για κάθε δωρεά. Παρέμεινε ενεργός για περίπου 17 χρόνια, ενώ είχε περάσει όλους τους προβλεπόμενους ελέγχους. Οι εξετάσεις όμως δεν εντόπισαν το πρόβλημα, επειδή η μετάλλαξη δεν υπήρχε στο μεγαλύτερο μέρος του σώματός του.
Το γονίδιο TP53 είναι το «φρένο» του κυττάρου: προλαμβάνει τη μετάβαση σε καρκινική μορφή. Στην περίπτωσή του, ένα ποσοστό έως 20% των σπερματοζωαρίων του έφερε τη μεταλλαγμένη εκδοχή του γονιδίου, λόγω μεταλλάξεων που είχαν συμβεί μόνο σε ορισμένες κυτταρικές σειρές.
Αυτό σημαίνει ότι κάθε παιδί που συλλαμβάνεται από σπερματοζωάριο με τη μετάλλαξη, φέρει την αλλοίωση σε όλα τα κύτταρα του οργανισμού του, με ό,τι συνεπάγεται αυτό για τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου.
Το κενό στο σύστημα ελέγχου
Η υπόθεση αναδεικνύει ένα συστημικό ζήτημα στη διεθνή αγορά αναπαραγωγικού υλικού: οι τράπεζες σπέρματος βασίζονται σε περιορισμένους γενετικούς ελέγχους, ενώ η πιθανότητα «μωσαϊκισμού»—μιας κατάστασης όπου η μετάλλαξη υπάρχει μόνο σε υποσύνολο κυττάρων—σπάνια εξετάζεται, παρότι μπορεί να έχει δραματικές συνέπειες.
Η Ελλάδα βρίσκεται τώρα αντιμέτωπη με την ανάγκη για επείγουσα ιχνηλάτηση όλων των παιδιών που έχουν συλληφθεί από τον συγκεκριμένο δότη, καθώς και με ένα παλιό, αλλά αναπάντητο ερώτημα: πόσο ασφαλές είναι τελικά το σύστημα προμηθειών σπέρματος σε ευρωπαϊκό επίπεδο;
Το θέμα μόλις άνοιξε και δύσκολα θα κλείσει χωρίς σοβαρές θεσμικές αλλαγές.
