Κατά κανόνα, τα ισχυρά κράτη, όταν ικανοποιούν τα συμφέροντά τους με τρόπο αμφιλεγόμενο ή προκλητικό, επικαλούνται το διεθνές δίκαιο και άλλες φορές χειραγωγούν τους διεθνείς θεσμούς ώστε να απαλλαγούν από μία ενοχλητική συζήτηση (για παράδειγμα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ) ή να παρακάμψουν τη δικαιοδοσία ενός διεθνούς δικαστηρίου.
Η διεθνής πρακτική προσφέρει πολλά τέτοια παραδείγματα που αποτελούν ασφαλώς πλήγμα της εφαρμοσιμότητας του διεθνούς δικαίου και των εγγυητικών θεσμών του, χωρίς όμως να αναστέλλουν την εξέλιξη του ίδιου του δικαίου και της πεποίθησης ότι στον μεταπολεμικό κόσμο, μπορούμε να έχουμε ένα ελλειμματικό δίκαιο, αλλά σε κάθε περίπτωση είναι δίκαιο και φάρος της οργάνωσης της διεθνούς κοινωνίας.
Ενός συστήματος που στα τέλη της δεκαετίας του 1940 εγκαθίδρυσαν όλα τα κράτη, με πρωταγωνιστές τις ΗΠΑ. Το διεθνές σύστημα αναδιατάχθηκε με σκοπό να αποφευχθεί μια νέα αιματοχυσία που στοίχισε τη ζωή σε εκατομμύρια ανθρώπους, και προκάλεσε τεράστια καταστροφή και πόνο. Η βασική αρχή ότι η εδαφικότητα των κρατών είναι απαραβίαστη αποτελεί τον θεμέλιο λίθο του διεθνούς συστήματος.
Συνακόλουθη είναι και η αρχή της μη ανάμιξης στις εσωτερικές υποθέσεις του κράτους, με σαφείς εξαιρέσεις που διατυπώνονται ρητά από τον Καταστατικό Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, όπως η άμυνα και η συλλογική –όχι η μονομερής- επέμβαση υπέρ της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας. Το νέο διεθνές δίκαιο διατύπωσε βασικές αρχές και αξίες, κτήμα του παγκόσμιου πολιτισμού μας, ως ανάχωμα στην απροσχημάτιστη επιθετικότητα, την άδικη χρήση βίας, την παραβίαση της κρατικής κυριαρχίας.Εξάλλου είναι το διεθνές δίκαιο που διασφαλίζει την κυριαρχία των κρατών, δηλαδή την καταστατική και υπαρξιακή συνθήκη τους.
Η αεροπορική επίθεση των ΗΠΑ κατά της Βενεζουέλας, η απαγωγή του προέδρου της και η μεταγωγή του στη Νέα Υόρκη με στόχο να δικαστεί εκεί, φέρνει τη συζήτηση σε μία αναπάντεχή τερματική κατάσταση: κανένα επιχείρημα από την πλευρά του επεμβαίνοντος κράτους δεν επιδιώκει, ούτε καν προσχηματικά, να επικαλεστεί τη διεθνή νομιμότητα.
Όχι μόνο οι πρακτικές του προέδρου Τραμπ στα διεθνή πράγματα (βλ. χρήση βίας, μονομερής εκμετάλλευση των κοινών πόρων του διεθνούς βυθού και του Διαστήματος), αλλά και η ηγεμονική ρητορική του τραμπισμού, απομακρύνουν τις ΗΠΑ, όπως και άλλα κράτη-ακόλουθους από τους βασικούς πυλώνες του διεθνούς συστήματος. Δεν πρόκειται για απλή παραβίαση του διεθνούς δικαίου αλλά για παράκαμψη ολόκληρου του συστήματος.
Δεν πρόκειται για εξαίρεση από τους κανόνες, στη βάση της κατάστασης έκτακτης ανάγκης την οποία τόσες φορές στο παρελθόν τα ισχυρά κράτη έχουν καταχρηστικά επικαλεστεί, αλλά για προσπάθεια επιβολής ενός μη-δικαίου, μιας κατάστασης που όλα επιτρέπονται στους free riders. Τι σημαίνει αυτό; Ότι το ισχυρότερα κράτη θα μπορούν να επιβάλουν τη στρατιωτική τους ισχύ στη γειτονιά τους ή και αλλού, χωρίς συνέπειες και χωρίς λογοδοσία.
Θα πληρώσει το διεθνές δίκαιο και οι διεθνείς θεσμοί την κανονιστική τους ατέλεια και την ελαττωματική τους εφαρμογή; Πιθανόν, αλλά δεν είναι αυτό που διακυβεύεται σήμερα: Είναι η ανάγκη της αποφυγής μια άναρχης διεθνούς αρένας όπου η βία θα ορίζει την τύχη λαών και κρατών. Εάν ένα τμήμα του κόσμου μας εκπέσει σε αυτή την κατάσταση, τότε τα κράτη που τάσσονται με τη διεθνή νομιμότητα δεν θα έχουν τύχη. Τότε το αίμα που χύθηκε από τους λαούς της υδρογείου για την ειρήνη και τη διεθνή δικαιοσύνη θα πάει χαμένο, για να αντιστρέψουμε το επιχείρημα του Α. Πλεύρη, που επικαλέστηκε το «αίμα» έναντι του «μελανιού» με το οποίο γράφτηκε το διεθνές δίκαιο.
Είμαστε λοιπόν με το διεθνές δίκαιο και το πλαίσιο που ορίζει την διεθνή νομιμότητα; Η απάντηση όσο δεδομένη φάνταζε πρότινος, αρχίζει να τίθεται υπό αμφισβήτηση. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η γενοκτονία στη Γάζα, η γενοκτονία στο Σουδάν, και τώρα η αεροπορική επιδρομή των ΗΠΑ στην Βενεζουέλα και η απαγωγή του προέδρου της, κλονίζουν με τέσσερις διαφορετικούς τρόπους τα θεμέλια του διεθνούς δικαίου, και δείχνουν προς ένα νέο παράδειγμα, της βίας και της διεθνούς ανομίας.
Το διεθνές δίκαιο, λοιπόν, δεν αποτελεί δευτερεύον ζήτημα. Δεν περιμένει να διευθετηθούν κάποια άλλα ζητήματα πολιτικής. Όταν παραβιάζεται ή παρακάμπτεται η διεθνής νομιμότητα τότε είναι η κατάλληλη στιγμή να σχολιαστεί καθώς αποτελεί μονόδρομο για τη διευθέτηση των διαφορών μεταξύ των κρατών.
Όταν ο Έλληνας πρωθυπουργός υποστηρίζει ακριβώς το αντίθετο, διαφαίνεται ότι η Ελλάδα αλλάζει στρατόπεδο από αυτό που πάντα και με συνέπεια, ορθά, διακήρυσσε ότι ανήκει: ότι είμαστε με το διεθνές δίκαιο και όχι με τις πρακτικές που συθέμελα το αμφισβητούν. Εξάλλου, η θέση υπέρ του διεθνούς δικαίου αποτελεί καταφύγιο υπέρ της ασφάλειας και της επίλυσης των διαφορών με ειρηνικά μέσα, κάτι που υποστηρίζει το συμφέρον της Ελλάδας.
Η δήλωση του Κ. Μητσοτάκη, έρχεται σε συνέχεια με μία ακόμη στάση που θέτει την Ελλάδα στην ομάδα των κρατών που αμφισβητούν το διεθνές πλαίσιο: η απροϋπόθετη στενή συνεργασία με το Ισραήλ κατά τη διάρκεια της γενοκτονίας στη Γάζα, όπως και η συνάντηση με τον πρωθυπουργό του Ισραήλ, αν και εκκρεμεί ένταλμα σύλληψης εναντίον του από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, από το καταστατικό του οποίου δεσμεύεται η Ελλάδα.
Η στάση αυτή ευθυγραμμίζει την Ελλάδα με το τραμπικό ρεύμα αμφισβήτησης των διεθνών θεσμών και δικαίου, υπονομεύοντας την αξιοπιστία της όταν το χρειάζεται, σε τόσα ζητήματα (θαλάσσια σύνορα, ζώνες εκμετάλλευσης, Κυπριακό) που έχει ανοιχτά προς επίλυση με τους γείτονές της. Είναι εκτός εθνικής γραμμής, λοιπόν, ο Έλληνας πρωθυπουργός;
Ο Κωστής Τσιτσελίκης είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας
