Οι πρόσφατες αποκαλύψεις για φαινόμενα διαφθοράς σε πολεοδομικές υπηρεσίες, αλλά και οι εξελίξεις αναδεικνύουν ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται αποκλειστικά στο επίπεδο των δήμων αλλά φαίνεται να απλώνεται οριζόντια και κάθετα προς κάθε κατεύθυνση, αγγίζοντας ακόμη και κρίσιμους κρίκους της διοικητικής πυραμίδας που φτάνουν μέχρι τον εποπτεύοντα φορέα των Υπηρεσιών Δόμησης, δηλαδή το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας.

Φυσικό επακόλουθο είναι να έχει προκληθεί ο έντονος προβληματισμός στην κοινωνία των πολιτών γιατί φαινόμενο δεν ήταν ούτε άγνωστο, ούτε πρωτοεμφανιζόμενο στην ελληνική κοινωνία. Αντιθέτως, για πολλά χρόνια αποτελούσε μια δυσάρεστη πραγματικότητα, η οποία σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό συνόδευε τη λειτουργία του πολεοδομικού συστήματος.

Οι πρόσφατες αποκαλύψεις επιβεβαιώνουν ότι πρόκειται για ένα διαχρονικό και πολυεπίπεδο πρόβλημα, το οποίο δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με απλοϊκές προσεγγίσεις, επικοινωνιακές κινήσεις ή με την αναζήτηση εύκολων αποδιοπομπαίων τράγων.

Από την πλευρά της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, οφείλουμε να είμαστε απολύτως ξεκάθαροι. Κάθε φαινόμενο παρανομίας, συναλλαγής ή κατάχρησης εξουσίας πρέπει να διερευνάται σε βάθος και να αντιμετωπίζεται άμεσα, ανεξαρτήτως βαθμίδας διοίκησης, θέσης ή αρμοδιότητας. Η διαφάνεια και η λογοδοσία δεν μπορεί να έχουν εξαιρέσεις ούτε να σταματούν στα όρια ενός δήμου, μιας υπηρεσίας ή ενός υπουργείου. Όταν η κοινωνία αμφισβητεί την ακεραιότητα των θεσμών, η απάντηση πρέπει να είναι περισσότερος έλεγχος, περισσότερη διαφάνεια και μεγαλύτερη θεσμική υπευθυνότητα από όλους.

Ωστόσο, θα ήταν μεγάλο λάθος να ταυτιστεί συνολικά η Αυτοδιοίκηση με τα φαινόμενα που αποκαλύπτονται. Οι Υπηρεσίες Δόμησης λειτουργούν επί χρόνια με σοβαρές ελλείψεις προσωπικού, αυξημένο φόρτο εργασίας, περιορισμένους πόρους και ένα εξαιρετικά σύνθετο και συχνά αντιφατικό νομοθετικό πλαίσιο. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, χιλιάδες εργαζόμενοι και στελέχη της Αυτοδιοίκησης υπηρετούν καθημερινά τον πολίτη με επαγγελματισμό, αίσθημα ευθύνης και προσήλωση στο δημόσιο συμφέρον.

Ιδιαίτερα σήμερα, που έχει προαποφασιστεί  η μεταφορά αρμοδιοτήτων των Υπηρεσιών Δόμησης από τους δήμους προς το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, οφείλουμε να τοποθετηθούμε με σοβαρότητα και χωρίς ιδεοληψίες και να επανεξετάσουμε το συνολικό θέμα.

Ένας πιο ενιαίος πολεοδομικός και χωροταξικός σχεδιασμός σε εθνικό επίπεδο μπορεί να αποτελεί θεμιτό στόχο και να υπηρετεί καλύτερα την ανάγκη για ομοιόμορφη εφαρμογή της νομοθεσίας. Ωστόσο, η σχεδιαζόμενη μεταφορά αρμοδιοτήτων δεν μπορεί και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως η λύση για την πάταξη της διαφθοράς.

Η ιστορική εμπειρία της χώρας αποδεικνύει ότι φαινόμενα αδιαφάνειας, πελατειακών εξυπηρετήσεων και παράνομων συναλλαγών υπήρχαν και κατά τις περιόδους όπου το πολεοδομικό σύστημα βρισκόταν αποκλειστικά υπό τον έλεγχο της κεντρικής διοίκησης. Η διαφθορά δεν γεννιέται από το αν μια υπηρεσία υπάγεται στον δήμο ή στο υπουργείο. Γεννιέται εκεί όπου απουσιάζουν οι έλεγχοι, η λογοδοσία, η διαφάνεια και η αξιολόγηση. Για τον λόγο αυτό, η μεταφορά αρμοδιοτήτων χωρίς ουσιαστικές θεσμικές αλλαγές κινδυνεύει να μεταφέρει απλώς το πρόβλημα από ένα επίπεδο διοίκησης σε ένα άλλο, χωρίς να θεραπεύει τις πραγματικές αιτίες που το δημιουργούν.

Η ουσία της συζήτησης πρέπει να μετατοπιστεί από τη μονοθεματική αναζήτηση ενόχων στη δημιουργία ενός νέου, σύγχρονου και αξιόπιστου συστήματος πολεοδομικής διοίκησης.

Πώς μπορεί να επιλυθεί ο γρίφος και να καθαριστεί η «κόπρος του Αυγεία»;

Με συγκεκριμένα μέτρα που διαχρονικά είτε καθυστέρησαν είτε δεν εφαρμόστηκαν με την απαραίτητη αποφασιστικότητα.

Απαιτείται πλήρης ψηφιοποίηση όλων των διαδικασιών ώστε κάθε ενέργεια να αφήνει ηλεκτρονικό αποτύπωμα και να μπορεί να ελεγχθεί ανά πάσα στιγμή. Χρειάζεται διασύνδεση όλων των εμπλεκόμενων φορέων, από τους δήμους και τις περιφέρειες μέχρι τις κεντρικές υπηρεσίες του κράτους, καθώς και συνεχείς έλεγχοι από ανεξάρτητους και αποτελεσματικούς μηχανισμούς εποπτείας.

Παράλληλα, είναι αναγκαία η ουσιαστική στελέχωση των Υπηρεσιών Δόμησης με εξειδικευμένο προσωπικό, η συνεχής επιμόρφωση των υπαλλήλων, η καθιέρωση αντικειμενικών δεικτών αξιολόγησης, η υποχρεωτική εναλλαγή θέσεων ευθύνης όπου απαιτείται και η δημιουργία ενός κεντρικού ψηφιακού συστήματος παρακολούθησης αδειών και εγκρίσεων σε πραγματικό χρόνο. Η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης και των νέων τεχνολογιών μπορεί να περιορίσει σημαντικά την ανθρώπινη παρέμβαση εκεί όπου αναπτύσσονται συνθήκες αδιαφάνειας.

Και εν τέλει η ορθή αντιμετώπιση του συστήματος είναι η έκδοση της αδείας να γίνεται με απόλυτη ευθύνη του μηχανικού, όπως γίνεται σε όλες τις προηγμένες ευρωπαϊκές χώρες,  η δε παρανομία του μηχανικού να αντιμετωπίζεται ως απόλυτη παραβατικότητα και διαγραφή του από το σχετικό μητρώο ειδικότητας και όχι να προστατεύεται ο  παρανομούντας  όπως γίνεται σήμερα.

Ο έχων ιδιώτης την θέληση να παρανομήσει, χωρίς την συνέργεια του μηχανικού, δεν έχει το εργαλείο της υλοποίησης.

Στην κατεύθυνση αυτή να σημειώσω ότι απουσιάζει σχετική εισήγηση του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλαδας, που συμπεριφέρεται με συντεχνιακό αποτύπωμα και και όχι ως θεσμικό όργανο τήρησης νομιμότητας.

Η Αυτοδιοίκηση είναι ξεκάθαρο ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μέρος του προβλήματος αλλά ως βασικός παράγοντας της λύσης. Οι δήμοι βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της καθημερινότητας των πολιτών και γνωρίζουν καλύτερα από οποιονδήποτε τις πραγματικές ανάγκες των τοπικών κοινωνιών. Με ισχυρούς μηχανισμούς ελέγχου, ξεκάθαρους κανόνες, επαρκείς πόρους και ουσιαστική συνεργασία με την κεντρική διοίκηση, μπορούν να συμβάλουν καθοριστικά στη δημιουργία ενός συστήματος που θα εγγυάται νομιμότητα, ταχύτητα, ασφάλεια δικαίου και διαφάνεια.

Η σημερινή κρίση μπορεί και πρέπει να αποτελέσει αφετηρία βαθιών θεσμικών αλλαγών σε όλα τα επίπεδα διοίκησης. Γιατί όταν η διαφθορά φτάνει να αγγίζει δομές από την τοπική έως την κεντρική διοίκηση, η απάντηση δεν μπορεί να είναι η στοχοποίηση ενός μόνο θεσμού, ούτε η μεταφορά ευθυνών από τον έναν φορέα στον άλλο.

Η απάντηση πρέπει να είναι μια συνολική μεταρρύθμιση που θα αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη των πολιτών, θα θωρακίσει το δημόσιο συμφέρον και θα δημιουργήσει ένα πολεοδομικό σύστημα σύγχρονο, αποτελεσματικό και απαλλαγμένο από τις παθογένειες του παρελθόντος.