Χρόνο με το χρόνο, η ανισότητα βαθαίνει, σκληραίνει και εγκαθίσταται σε όλο τον κόσμο.
Πριν μερικές ημέρες έγινε γνωστό ότι λιγότεροι από 60.000 άνθρωποι – ή αλλιώς το 0,001% του παγκόσμιου πληθυσμού – ελέγχουν τριπλάσιο πλούτο από ό,τι το σύνολο του κατώτερου μισού της ανθρωπότητας
Η έκθεση World Inequality Report 2026, η οποία βασίζεται σε δεδομένα που συγκέντρωσαν 200 ερευνητές, διαπίστωσε επίσης ότι το 10% των ατόμων με τα υψηλότερα εισοδήματα κερδίζουν περισσότερα από το υπόλοιπο 90% συνολικά.
Πρόσφατα μια νέα μελέτη από μια ομάδα στο London School of Economics (LSE) εστιάζει σε έναν παράγοντα που ενισχύει την ανισότητα. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν τη βλέπουν στην πραγματικότητα, ή δεν τη βλέπουν αρκετά, στο καθημερινό τους περιβάλλον για να κατανοήσουν την πραγματική έκτασή της.
«Ένα εύρημα που είναι αρκετά καθολικό είναι ότι οι άνθρωποι έχουν μια αρκετά κακή ιδέα για την ανισότητα στην κοινωνία. Ένα μέρος αυτού έχει να κάνει με το γεγονός ότι δεν κατανοούμε πράγματα όπως ο συντελεστής Gini… Οι επιστήμονες και οι οικονομολόγοι μιλούν για αυτά τα μέτρα, αλλά όλα αυτά δεν σημαίνουν πολλά για τον μέσο άνθρωπο», δήλωσε στο Euronews η Μιλένα Τσβέτκοβα, μία από τους συγγραφείς της μελέτης.
Γιατί οι άνθρωποι δεν παρατηρούν την ανισότητα
Μετρούμενος από 0 (τέλεια ισότητα) έως 1 (μέγιστη ανισότητα), ο Συντελεστής Gini χρησιμοποιείται από τους οικονομολόγους για να καταγράψουν την ανισότητα εισοδήματος σε μια κλίμακα από σχεδόν ιδανική κατανομή έως ακραία συγκέντρωση πλούτου.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η Βουλγαρία έχει τον υψηλότερο συντελεστή ή συγκέντρωση πλούτου στο 0,384, ενώ η Σλοβακία έχει τη χαμηλότερη εισοδηματική ανισότητα στο 0,217, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Από τις μεγάλες οικονομίες της ΕΕ, ο συντελεστής Gini της Γερμανίας είναι περίπου 0,295, της Γαλλίας περίπου 0,30 και της Ιταλίας έχει συντελεστή περίπου 0,322 — γεγονός που δείχνει ότι η Ιταλία έχει κάπως υψηλότερη ανισότητα εισοδήματος από τις αντίστοιχες οικονομίες της ΕΕ.
Ωστόσο, αυτοί οι αριθμοί συχνά έχουν ελάχιστη έως καθόλου σημασία ή πρακτική εφαρμογή για άτομα που δεν χειρίζονται στατιστικά στοιχεία σε καθημερινή βάση.
Η μελέτη εξηγεί ότι αυτές οι προκαταλήψεις ως προς την αντίληψη οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι οι άνθρωποι περιβάλλονται από άλλους με παρόμοιο πλούτο
Τα κοινωνικά δίκτυα — φίλοι, συνάδελφοι και γείτονες — λειτουργούν ως παραμορφωμένοι καθρέφτες και οι άνθρωποι κάνουν εκτιμήσεις από αυτό που βλέπουν τοπικά και το μπερδεύουν με τον μέσο όρο.
«Πολλές φορές κατηγορούμε το γεγονός ότι έχουμε την τάση να είμαστε φίλοι ή να δημιουργούμε κοινωνικά δίκτυα με ανθρώπους που έχουν παρόμοιο πλούτο με εμάς… και έτσι υποθέτουμε ότι όλοι ζουν όπως εμείς, πιστεύουμε ότι η κοινωνία έχει τον ίδιο πλούτο με εμάς και ότι δεν υπάρχει μεγάλη ανισότητα», εξήγησε η Τσβέτκοβα.
Σύμφωνα με τη μελέτη, εάν οι άνθρωποι δεν παρατηρούν τακτικά την ανισότητα, υποτιμούν τη σοβαρότητα του προβλήματος και κατά συνέπεια είναι λιγότερο πιθανό να λάβουν πολιτικές θέσεις και δράσεις εναντίον του.
Το πείραμα
Για να ελέγξουν αυτές τις δυναμικές, οι συγγραφείς διεξήγαγαν ένα διαδικτυακό πείραμα με 1.440 συμμετέχοντες, οι οποίοι χωρίστηκαν σε ομάδες των 24 ατόμων. Οι συμμετέχοντες ανατέθηκαν τυχαία σε ομάδες «πλούσιων» ή «φτωχών» και μπόρεσαν να δουν τις βαθμολογίες μόνο οκτώ άλλων.
Η επιλογή των 8 που βαθμολογούσαν εξαρτιόταν από μία από τις έξι προκαθορισμένες δομές δικτύου, που κυμαίνονταν από ομάδες με υψηλό βαθμό διαχωρισμού έως δίκτυα όπου οι διαφορές πλούτου ήταν ιδιαίτερα ορατές.
Κατά τη διάρκεια τριών γύρων, οι συμμετέχοντες ψήφισαν για έναν φορολογικό συντελεστή που αναδιανέμει τους πόρους εντός της ομάδας τους. Στο τέλος του πειράματος, ρωτήθηκαν πόσο ικανοποιημένοι ήταν με το αποτέλεσμα και πόσο δίκαιη θεωρούσαν την τελική κατανομή.
Οι αντιθέσεις μεταξύ των συνθηκών ήταν εντυπωσιακές. Όταν οι φτωχότεροι συμμετέχοντες συνδέθηκαν ως επί το πλείστον με άλλους φτωχούς συμμετέχοντες, είχαν ελάχιστη αίσθηση του πόσο πλούσιοι ήταν στην πραγματικότητα οι πλούσιοι.
Η κατάστασή τους φαινόταν φυσιολογική σε σύγκριση. Σε αυτές τις ομάδες, οι φτωχότεροι συμμετέχοντες συνήθως ψήφιζαν χαμηλότερα επίπεδα αναδιανομής. Ως αποτέλεσμα, παρέμειναν σε σημαντικά χειρότερη θέση — αλλά ανέφεραν υψηλότερη ικανοποίηση και ήταν λιγότερο πιθανό να κρίνουν το αποτέλεσμα ως άδικο.
Σε δίκτυα όπου οι φτωχοί συμμετέχοντες παρατήρησαν πολλούς πλούσιους, ψήφισαν υπέρ σημαντικά υψηλότερων φόρων, οδηγώντας σε ισχυρότερη αναδιανομή και καλύτερα υλικά αποτελέσματα για τους ίδιους. Η εκλογική συμπεριφορά των πλουσιότερων συμμετεχόντων, ωστόσο, άλλαξε ελάχιστα ανάλογα με τις συνθήκες.
Οι συναισθηματικές αντιδράσεις
Οι συναισθηματικές αντιδράσεις έδειξαν μια διαφορετική ιστορία. Παρά το γεγονός ότι κατέληξαν σε καλύτερη θέση, οι φτωχότεροι συμμετέχοντες που είχαν εκτεθεί σε πλούτο ανέφεραν χαμηλότερη ικανοποίηση και ήταν πιο πιθανό να θεωρήσουν το τελικό αποτέλεσμα άδικο. Η ορατότητα, και όχι η ανταμοιβή, φάνηκε να διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ένιωθαν για το αποτέλεσμα.
Οι συγγραφείς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η αύξηση της ορατότητας του πλούτου μπορεί να αυξήσει την υποστήριξη για την αναδιανομή — αλλά συχνά με κόστος την αυξημένη ένταση.
«Όταν όλοι παρατηρούν τους πλούσιους, οι πλούσιοι δεν αλλάζουν πραγματικά τη γνώμη τους», είπε η Τσβέτκοβα.
«Αλλά οι φτωχοί είναι αυτοί που αρχίζουν να απαιτούν περισσότερα. Και όταν βλέπεις ότι στην πραγματικότητα υπάρχουν πολύ περισσότερα για να δώσουν οι πλούσιοι, αυτό μπορεί να σε κάνει πιο δυστυχισμένο από ό,τι όταν δεν γνώριζες την έκταση του πλούτου τους ή πόσο διαφορετικός ήταν από τον δικό σου».
Οικονομικός διαχωρισμός;
Ένας λόγος για τον οποίο η ανισότητα δεν μεταφράζεται πάντα σε εκτεταμένο θυμό ή διαρκή πολιτική πίεση, σύμφωνα με τη μελέτη, είναι ότι οι διαφορετικές εισοδηματικές ομάδες κατοικούν ολοένα και περισσότερο σε οικονομικά διαχωρισμένους κοινωνικούς κόσμους.
Οι πλουσιότεροι άνθρωποι τείνουν να ζουν σε ξεχωριστές γειτονιές, να κάνουν διακοπές σε διαφορετικά μέρη, να στέλνουν τα παιδιά τους σε διαφορετικά σχολεία και να ψωνίζουν σε χώρους που είναι σε μεγάλο βαθμό απρόσιτοι για τα φτωχότερα νοικοκυριά.
Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς φυσικός διαχωρισμός, αλλά παράλληλες κοινωνικές ζωές — με περιορισμένες ευκαιρίες να παρατηρήσουν άμεσα πώς ζουν οι άλλοι.
Σύμφωνα με τη μελέτη, αυτός ο διαχωρισμός βοηθά στην εξήγηση του γιατί τα υψηλά επίπεδα ανισότητας μπορούν να συνυπάρχουν με σχετικά χαμηλά επίπεδα κοινωνικής σύγκρουσης. Όταν οι άνθρωποι συγκρίνουν κυρίως τον εαυτό τους με άλλους σαν κι αυτούς, η ανισότητα γίνεται λιγότερο ορατή και η δυσαρέσκεια λιγότερο έντονη.
Η Τσβέτκοβα επισημαίνει τους πρώτους μήνες της πανδημίας COVID-19 ως τη στιγμή που αυτά τα αόρατα όρια κατέρρευσαν για λίγο. Στην αρχή, υπήρχε μια ευρέως διαδεδομένη αίσθηση ότι «είμαστε όλοι μαζί σε αυτό». Αλλά αυτή η αντίληψη δεν κράτησε.
Ο ρόλος της πανδημίας
Καθώς ίσχυαν τα lockdown, οι διαφορές στις συνθήκες διαβίωσης έγιναν αδύνατο να αγνοηθούν. Η καραντίνα, η τηλεργασία και η διαδικτυακή εκπαίδευση επέστησαν την προσοχή σε έντονες αντιθέσεις μεταξύ εκείνων που βρίσκονταν σε απομόνωση σε ευρύχωρα σπίτια και εκείνων που περιορίζονταν σε μικρά διαμερίσματα με ολόκληρες οικογένειες. Η κοινή κρίση, υποστηρίζει η Τσβέτκοβα, αποκάλυψε ότι οι εμπειρίες της πανδημίας ήταν βαθιά άνισες.
Στην περίοδο που ακολούθησε, παρατήρησε μια αξιοσημείωτη μετατόπιση. Οι επιδείξεις πλούτου έγιναν πιο συγκρατημένες και οι δημόσιες εκφράσεις πολυτέλειας υποχώρησαν.
«Υπήρξε μια μικρή απόσυρση των πλουσίων», είπε η Τσβέτκοβα. «Τώρα μπαίνουμε σε μια περίοδο όπου οι πλούσιοι δεν νοιάζονται πλέον, πιθανώς χάρη σε ορισμένους πολιτικούς και πολιτικά κινήματα».
Σήμερα, υποστηρίζει, ο εμφανής πλούτος είναι και πάλι δύσκολο να μην τον προσέξει κανείς — από γάμους διασημοτήτων που τραβούν την προσοχή μέχρι εξαιρετικά αποκλειστικές ιδιωτικές εκδηλώσεις που αναδεικνύουν ένα επίπεδο ευημερίας που απέχει πολύ από την καθημερινή ζωή.
